Mobile menu
 

تعاریف و مفاهیم

تعاریف و مفاهیم :

ذی نفع[1]

تعاریف مختلفی از ذی نفع مطرح است . افراد یا گروههایی که با بحث و گفتگو ، اقدام و انواع عکس العمل؛ بتوانند بر یک سازمان، بنگاه کسب و کار ، تصمیم و یا سیاست تأثیر بگذارند و یا تأثیر بپذیرند(به نقل از Eden  C . and Ackermann  F . (1998)) . مانند شاغلین در رده های مختلف دانشگاهی، دولتی اعم از مدیران و کارشناسان فنی، آموزشی، ترویجی، سیاستگذاری، برنامه ریزی، اجراء ، نظارت در سطح ملی، استانی، شهرستانی؛ در حوزه تأمین آب کشاورزی و تولید کشاورزی، کلیه نهادهای غیر دولتی مرتبط با این موضوع و زارعین و روستائیان افرادی که علی رغم تأثیرپذیری شان از اقدام سازمان، بنگاه کسب و کار ، تصمیم و یا سیاست ملی قدرت و یا امکان  عکس العمل لازم را نداشته باشند(به نقل از Bryson  J . (2004)) . مانند طیفی از تولیدکنندگان و مصرف کنندگان گندم، بهره برداران گوناگون در مسیر تأمین آب تا تولید گندم و مصرف کنندگان گندم.

محیط نزدیک[2]

در این مطالعه به مجموعه عوامل طبیعی و انسانی - اجتماعی اطلاق می گردد که در کنترل بازیگران و ذی نفعان اصلی تأمین آب جهت تولید گندم باشد . این محیط شامل عرصه های منابع آب کشاورزی، فناوریهای گوناگون از جمله سیستمهای انتقال آب کشاورزی ، نهاده های تولید کشاورزی، منابع مالی ، آموزشها و غیره گفته می شوند که به طور مستقیم بر تولید و تقاضای آب کشاورزی زراعت گندم مؤثر هستند .

محیط دور[3]

در این مطالعه به مجموعه عوامل طبیعی و اجتماعی اطلاق می شود که بیرون از عرصه تأمین و تقاضای آب کشاورزی گندم برآن اثر می‏گذارند . به عبارتی خارج از کنترل بازیگران اصلی آن می‌باشند . مانند شرایط اقلیمی ، منابع آب سطحی خارج از مرزها، تحولات سیاسی ، اقتصادی،  فناوری ملی و فراملی و غیره(برگرفته از علی احمدی و همکاران1390).

الگوی غذای مطلوب

الگوی غذای مطلوب ،الگویی است كه برپایه سه اصل تعادل ، تنوع وكفایت تغذیه ای تدوین شود . این الگو ضمن تأمین نیازهای تغذیه ای وحفظ سلامت مردم ،دربرگیرنده تفاوتهای فردی(سنی و جنسی) ، عادات وترجیحات غذایی و دانش و سواد تغذیه ای اقشار مختلف ومنعكس كننده امكانات تولید ،توزیع ودسترسی اقتصادی وفیزیكی درسطح ملی باشد .

سبد غذایی مطلوب

بند د ماده ٣٤ قانون برنامه پنجم ،تدوین سبد مطلوب غذایی را برای گروههای سنی، جنسی مختلف به عهده وزارت بهداشت قرار داده است . سبد غذایی مطلوب با توجه به الگوی مصرف خانوارهای ایرانی وسرانه مصرف غذایی تدوین شده است . سبد غذایی مطلوب ضمن ارائه برنامه غذایی كافی ومتعادل ،تفاوتهای فردی نظیر سن ،جنس، مرحله زندگی، ترجیحات وعادات غذایی، فرهنگ و سواد تغذیه ای را نیز لحاظ می كند . همچنین سبد غذایی مطلوب منعكس كننده امكانات تولید،دسترسی به غذا وشرایط اجتماعی - اقتصادی نیزهست . سبد غذایی مطلوب می تواند بعنوان ابزار برنامه ریزی غذا وتغذیه بویژه در ایجاد هماهنگی میان الگوی تولید ،عرضه و مصرف موادغذایی در سطح ملی و همچنین بعنوان یك ابزار اساسی در برخورد با مشكلات سوء تغذیه و ارتقاء دانش وسواد تغذیه ای جامعه مورد استفاده قرار گیرد . درهر كشور توصیه های رژیمی یا غذایی باتوجه به شناسایی مشكلات شایع در الگوی غذا وتغذیه افراد جامعه تعریف می شود .لذا سبدهای غذایی مطلوب براساس اطلاعات جدید در زمینه مقدارتوصیه شده روزانه انرژی ومواد مغذی ،عادات غذایی ،رفتار مصرف كنندگان وتغییر قیمت موادغذایی،به صورت ادواری به روز می شوند . ازجمله كاربردهای سبد مطلوب غذایی می توان به موارد ذیل اشاره نمود: الف)ارزشیابی وعملكرد برنامه ها و سیاست های غذا وتغذیه كشور، ب)تثبیت وكنترل قیمت موادغذایی، پ)ترسیم خط فقر، ت) شناسایی وتعیین منابع لازم برای تضمین امنیت غذایی، ث) پرداخت یارانه غذایی به گروههای آسیب پذیر، ج) آموزش تغذیه و ارتقاء فرهنگ و سواد تغذیه ای در سطح خانوار و فرد ، چ) جلوگیری از بیش خوری، كم خوری و بدخوری در طول زمان(وزارت بهداشت،١٣٩٢) .

ظرفیت مصرف گندم

 گندم بعنوان مهمترين محصول كشاورزي در جهان و ايران داراي مصارف عديده اي است كه ميتوان به دوگروه: الف) مصرف خانوار شامل : نان وساير فرآورده  هاي غذايي ؛ ب) مصرف غير خانوار نظير: بذر،خوراك دام وطيور وغيره، تفكيك وتقسيم بندي نمود . تعيين ميزان واقعي مصرف گندم ساليانه كشور در زمينه هاي يادشده ،كارساده اي نبوده وبراي به دست آوردن آن از شيوه هاي آماري به اضافه معيارها ومفروضات تفاهمي استفاده مي گردد .  بعنوان مثال سازمانها ي مختلفي نظير : مركز آمار ايران ،بانك مركزي ايران،مركز مطالعات وپژوهشهاي وزارت بازرگاني و . . . آمار مصرف گندم در ایران را برآورد كرده اندكه اشكالات عمده اي از قبيل : نارسايي در نحوه آماربرداري و نتيجه گيري، عدم موازنه بين ميزان مصرف كل گندم، اختلافات شديد در آمار مراكز مختلف، ابهام در برآورده اي مختلف، ناكافي بودن تعداد نمونه هاي آماري ،در نظر نگرفتن آمار افاغنه در ايران ،اشتباه در ضريب تبديل فرآورده  هاي غذايي ،در نظرنگرفتن بذور مصرفي سرانه روستايي و . . .برآنان  وارد بوده است(نیک نژاد، ع . و ياسمني خياباني ح . 1384) .

خود کفایی

تأمین نیازهای اساسی محصولات اساسی محصولات کشاورزی از منابع داخلی را خودکفایی در امر کشاورزی گویند . خودکفایی در زمینه محصولات کشاورزی در قانون اساسی و برنامه های توسعه ای کشور همواره مورد توجه و تأکید فراوان بوده است . زیرا بیانگر وضعیت امنیت غذایی در کشوراست . خودکفایی مبتنی بر استفاده بهینه از منابع طبیعی کشور ضمن ارتقاء سطح زندگی کشاورزان ، توسعه بخش را و به تبع بهبود تراز بازرگانی کشور افزایش فرصتهای شغلی و توسعه سرمایه گذاری را به دنبال دارد . برخی خودکفایی و خوداتکایی را مترادف می گیرند ، گرچه بین آنها  تفاوت اندک ولی مهمی وجود دارد . در خودکفایی تأمین صددرصد نیازهای محصولات کشاورزی از محل تولیدات داخل صورت میگیرد . اما خوداتکایی به توانایی کشورها در تأمین اکثر منابع انرژی و مواد لازم برای زندگی و بقاء آنان  از محل داخلی باز می گردد .بدین ترتیب منابع دیگر را می توان از طریق تجارت با سایر کشورها تأمین نمود  (عبادی،ف . و همکار 1387)  .

ضریب خودكفایی محصولات غذایی یكی از شاخص‌های مهم سنجش امنیت غذایی در سطح كلان یا به عبارتی دیگر درجه تأمین نیازهای غذایی اساسی كشور از منابع تولید داخلی می‌باشد . اگرچه خودكفایی كشور در زمینه محصولات اساسی غذایی لزوماً به منزله امنیت غذایی پایدار (از منظر دسترسی به مواد غذایی) نمی‌باشد، ولی افزایش عرضه مواد غذایی و تقویت ضریب خودكفایی كشور به گسترش دسترسی به مواد غذایی، كاهش قیمت مواد غذایی و در نهایت دستیابی گروه‌های محروم و اقشار آسیب‌پذیر و كم‌درآمدتر روستایی به مواد غذایی بسیار موثر است . گرچه افزایش ضریب خودكفایی كشور علاوه بر این كه در افزایش وجهه بین‌المللی نظام سیاسی كشور و گسترش اقتدار و مشروعیت آن شدیداً موثر است، اما پایداری آن وابسته به بهبود بهره‌وری كشاورزی، كارایی سرمایه و نیروی كار در بخش كشاورزی، اثربخشی سیاست‌های دولت، توسعه روستایی، پژوهش و توسعه كشاورزی است كه در این صورت ، مجموعه این عوامل به افزایش رشد اقتصادی كشور، صرفه‌جویی در هزینه‌های ارزی، كاهش وابستگی و در نتیجه تقویت امنیت ملی می‌انجامند (خضری، 1383) . در این حال نسبت مجموع تولید داخلی گندم به مجموع مصرف گندم یکی از شاخصهای معرف خودکفایی در تولید گندم تلقی می شود .

مدیریت عرضه آب

مديريت عرضه عبارت است از كليه تمهيدات و اقداماتي كه منجر به توليد و استحصال آب و خدمات وابسته  به آن  به منظور تامين نيازها ي مرتبط مي باشد .اين نوع مديريت عمدتاً  فعاليتهاي سازه اي را شامل مي شود .

تأمین آب

تأمین آب همانند تقاضا ابعاد مختلفی در مقیاس حوزه آبریز دارد . در بخش های زیر مفاهیمی از تأمین آب تشریح شده است:

منابع آب تجدید شونده

به منابع آبی گفته می شود که از طریق چرخه طبیعی در زمین و هوا قابل تجدید است  . در هر منطقه ای کل آب تجدید شونده شامل آب تجدید شونده داخلی (جریان رودخانه ها و تغذیه سفره های آب زیرزمین در اثر بارندگی) و جریان ورودی از سایر مناطق به آب های سطحی و زیرزمینی حوزه آبریز می باشد .

کل آب موجود

در هر منطقه ای، کل آب موجود عبارت است از حاصل جمع آب تجدید شونده ، انتقال مصنوعی در حوزه آبریز یا منطقه، آب شیرین شده، آب زیرزمینی غیر تجدید شونده (موجود برای مدت محدود ) آب شور (موجود فقط برای مصارف محدود) .

باران موثر

شامل مقدار بارندگی است که توسط برگ گیاه دریافت می شود . در ناحیه ریشه ذخیره می شود و یا به طور مصنوعی ایجاد و برداشت می گردد و به مصرف محصول می رسد .

باران موثر و برداشت نزولات جوی[4] (حفظ رطوبت)

باران موثر به بارندگی گفته می شود که به طور موثر به مصرف رشد محصول می رسد و در مناطق دیم معمولاً  تنها منبع آب موجود برای محصول می باشد . بارندگی موثر را می توان از طریق جمع آوری، انحراف و ذخیره، نزولات جوی برای کشت محصول با سایر مصارف مورد بهره برداری قرار داد . نزولات جوی می تواند باعث افزایش آب موجود، بهبود حاصلخیزی خاک و افزایش تولید محصول شود و به دلیل کاهش فرسایش خاک به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک، ممکن است فواید زیست محیطی نیز به همراه داشته باشد . گرچه افزایش برداشت نزولات جوی معمولاً در ارتباط با کشورها و مناطق دارای کشاورزی سنتی مطرح می شود . در کشورهای بسیار توسعه یافته نیز پتانسیل دارد . به عنوان مثال روش های افزایش نقوذپذیری و افزایش سهم باران موثر در زراعت می توان به شخم در خطور تراز تسطیح دقیق اشاره کرد .

تقاضای آب[5]

اصطلاح «تقاضا برای آب» در ادبیات معمولاً با معانی متفاوتی به کار می رود و گاه با برداشت آب و گاه با مصرف آب مترادف گرفته می شود . در این مطالعه تعاریف تقاضا برای آب و سایر اصطلاحات مرتبط با آن در مقیاس حوزه آبریز تعریف می گردد.

تقاضا برای آب : تقاضا برای آب در آبیاری براساس سطح زیر کشت آبی، تبخیر و تعرق گیاه، بارندگی موثر، کیفیت خاک و آب (شوری) و راندمان مصرف آب آبیاری در سطح حوزه آبریز برآورد می شود . فرض می شود که راندمان به میزان تعیین شده ای (بر حسب نرخ سرمایه گذاری در توسعه زیربناها و بهبود مدیریت آب در حوزه آبریز) افزایش خواهد یافت . به عبارت دیگر برآورد تقاضای آب برای آبیاری به تغییر سطح زیر کشت آبی و الگوی کشت، راندمان مصرف آب و فناوری برداشت نزولات جوی بستگی داشته است . تغییرات جهانی اقلیم نیز در آینده احتمالاً بر تقاضای آب برای آبیاری تأثیر گذار خواهد بود .

بهره برداری آب : به این گفته می شود که برای رفع نیازهای انسانی از منبعی برداشته می شود و به  کار برده می شود  . بخشی از آن ممکن است با تغییراتی در کمیت و کیفیت به منبع اولیه باز گردد و در پایین دست مجدداً به کار برده شود (گلیک 1998) .

مصرف آب[6]  :

جریان تخصیص یافته برای مصارف زیست محیطی ، زیست بوم

و با افزایش آگاهی عمومی در مورد زیست بوم طی سالیان گذشته، تقاضا برای تخصیص آب کافی به مصارف زیست محیطی و زیست بوم و مصارف دیگری مانند تفرجگاه ها ، نیروگاه های برق آبی بالا گرفته است . منظور از آب تخصیص یافته به مصارف زیست محیطی ، حجم آبی است که برای مقاصد زیست محیطی با داخل آبراهه ای کنار گذاشته می شود و در آن محل خاص نمی تواند به مصارف دیگر تخصیص یابد . بخش مهمی از جریان آب تخصیص یافته به محیط زیست به واسطه قوانین و مقررات الزام آور می شود . لذا جریان تخصیص یافته به محیط زیست برحسب درصدی از رواناب سطحی سالیانه برآورد می شود .

مدیریت مصرف آب 

مجموعه اي از تمهيدات و اقدامات غير سازه اي و سازه اي مشتمل بر اصلاح ساختار مصرف آب، كاهش تلفات و مصارف غيرضروري از طريق جلوگيري از نشت، تبخير، بكارگيري فن آوري بهينه سازي مصرف آب، روشهاي كم آبياري، افزايش بهره وري آب با استفاده از بهينه سازي ساير نهاده ها در مراحل توليد (زمين، بذر و كود و  . . . ) مي باشد

مديريت آبياري

 به فرآيند راهبري، برنامه ريزي، سازماندهي، اجرا، پايش و ارزشيابي امور مربوط به بهره برداري، نگهداري و تعميرات تمام يا بخشي از يك شبكه آبياري و زهكشي اطلاق مي شود كه فعاليت هايي نظير تأمين منابع مالي، تجهيز نيروي انساني، تدارك ماشين آلات و تجهيزات مورد نياز، ايجاد هماهنگي بين واحدهاي داخلي و برقراري ارتباطات مؤثر با سازمان هاي ذيربط بيروني را نيز در بر مي گيرد .   

تأمین آب موثر برای آبیاری

تأمین آب موثر برای آبیاری در سطح حوزه آبریز محاسبه می شود و به فرآیندهای هیدرولوژیکی از قبیل بارندگی، تبخیر و تعرق، رواناب سطحی و آثار فعالیت های انسانی بستگی دارد . آثار فعالیت های انسانی شامل تقاضا برای مصارف کشاورزی، خانگی و صنعتی، تنظیم جریان از طریق ذخیره آب، پمپاژ آب زیر زمینی، آلودگی و سایر انواع هدر رفت آب و سیاست های تخصیص آب (از قبیل تخصیص به مقاصد زیست محیطی با کاهش سهم آب کشاورزی برای تأمین مصارف شهری و صنعتی) می گردد .      

الگوی کشت

برای الگوی کشت تعاریف بسیار موجود است که به نظر می رسد جامع ترین این تعاریف به شرح ذیل باشد: «تعیین یک نظام کشاورزی با مزیت اقتصادی پایدار مبتنی بر سیاست های کلان کشور، دانش بومی کشاورزان و بهره گیری بهینه از پتانسیل های منطقه ای با رعایت اصول اکوفیزیولوژیک تولید محصولا کشاورزی». یکی از نکات مهمی که در این تعریف مورد تأکید قراردارد، هماهنگی و یکپارچگی سیاست  کشت محصولات از سطح مزرعه تا سطح ملی است . نکته دیگر اینکه در بسیاری از مناطق کشور کشت محصولات زراعی، باغی و یا بهره برداری از مراتع و جنگلها باید متناسب با پتانسیل ها و عوامل تولید منطقه ای از جمله وضعیت اقلیمی، بیلان آب دشت ها باشد (پایدار گلسنگ،1392).

شاخص فالکن مارک

فالکن مارک دانشمند سوئدی در مطالعات خود بحران آب را بر اساس مقدار سرانه منابع آب تجدیدپذیر سالانه هر کشور تعریف کرده است . فالکن مارک میزان سرانه آب 1700 مترمکعب در سال را به‌عنوان شاخص کمبود معرفی کرده است . بر این اساس کشورهایی که دارای سرانه منابع آب سالانه تجدیدپذیر بیش از 1700 مترمکعب هستند، مشکل بحران آب ندارند و کشورهایی که دارای سرانه منابع آب تجدید‌پذیر بین 1000 تا 1700 مترمکعب هستند جزو کشورهای با تنش آبی محسوب می‌شوند و کشورهایی که دارای سرانه آب تجدیدپذیر کمتر از 1000 مترمکعب در سال هستند جزو کشورهای با کمبود آب هستند و سرانه آب کمتر از 500 مترمکعب در سال، فشار بسیار شدیدی به آن کشور تحمیل می‌کند . با توجه به جمعیت حدود 5/77 میلیونی ایران، در حال حاضر سرانه آب تجدیدپذیر ایران از مرز 1700 مترمکعب عبور کرده و کشور ما وارد دوره تنش آبی شده است .

شاخص سازمان ملل

بنیاد کمیسیون توسعه پایدار سازمان ملل میزان درصد برداشت از منابع آب تجدیدپذیر در هر کشور را به‌عنوان شاخص اندازه‌گیری بحران آب معرفی کرده است . بر اساس شاخص مذکور هرگاه میزان برداشت آب یک کشور بیشتر از 40 درصد کل منابع آب تجدیدپذیر آن باشد این کشور با بحران شدید آب مواجه است و اگر این مقدار در حدفاصل 20 تا 40 درصد باشد بحران در وضعیت متوسط و چنانچه این شاخص بین 10 تا 20 درصد باشد بحران در حد متعادل و کمتر از 10 درصد بدون بحران تلقی می‌شود . با توجه به اینکه در ایران هم‌اکنون 70 درصد کل آب تجدیدپذیر کشور مورداستفاده قرار می‌گیرد، ایران در وضعیت بحران شدید آبی قراردارد. شاخص موسسه بین‌المللی مدیریت آب:  موسسه مذکور دو عامل درصد برداشت کنونی نسبت به کل منابع آب سالانه و درصد میزان برداشت آب در آینده نسبت به برداشت آب در حال حاضر را همزمان مورد استفاده قرار می‌دهد که بر اساس این شاخص نیز ایران در وضعیت بحران شدید آبی قرار دارد(کوپاهی،1393) .

شاخص بانک جهانی

از دید بانک جهانی در صورتی امنیت آبی محقق می شود که بتوان برای هر فرد  سالانه 1متر مکعب آب شرب ، 100 مترمکعب آب بهداشتی، 1000 متر مکعب آب جهت کشاورزی، صنعت و مقاصد زیست محیطی تأمین نمود (زرگر پور1387).

مصرف آب

این است که از یک منبع برداشت می شود و به دلایلی مانند تبخیر و تعرق، به سفره های شور یا آلودگی، تناسب خود را برای کاربرد مجدد در همان حوزه از دست می دهد (رزگرانت،2002) . فرايند مصرف آب بعنوان پل ارتباطي، بين جنبه هاي عرضه و تقاضای آب قرار دارد و تعيين مقدار مصرف آب با توجه به همين دو جنبه صورت مي گيرد. به همين دليل ارزيابي مصرف آب، چه از لحاظ کمي و چه از لحاظ کيفي، مي تواند اطلاعات بسيار مفيدي را در رابطه با سيستم منابع آب ارائه دهد. مصرف آب در زمينه کشاورزي به دو دليل بسيار با اهميت و حساس است: اول اينکه حتي در کشورهاي توسعه يافته بيش از ۷۰ درصد منابع آب به همين مصرف اختصاص مي يابد و دوم اينکه بيشترين مطالعات و تفاسير از کارايي مصرف منابع آب در زمينه آبياري انجام گرفته است. یکی از عواملی که مصرف آب از آن تأثیر می پذیرد کارایی مصرف آب است. گاهي ادعا مي شود که کارايي فعلي سيستم هاي مصرف آب، خصوصاً در کشاورزي پايين است و مي توان به تنهايي با ارتقاي کارايي آبياري، درصد بالايي از نيازهاي آبي را در آينده مرتفع نمود، بدون اينکه توسعه اي در جهت تأمين منابع آب صورت گيرد. اما نبايد فراموش کرد که به دليل ارتباط مصرف آب و چرخه هيدرولوژي، به هنگام استفاده آب، تمام آن مصرف نمي شود، لذا اگر در بخش هاي مختلف يک سيستم، کارايي مصرف آب پايين باشد، ممکن است در کل سيستم مقدار کارايي مطلوبيت بالايي داشته باشد. اين مسأله پارادوکس کارايي آب ناميده مي شود(میرنظامی، س.ج.1392).

مصرف مفید آب

به مصرفی گفته می شود که با انجام آن،  یک یا چند مورد از فواید کاربرد آب حاصل آید . برای مثال: تبخیر و تعرق محصول در کشاورزی یکی از موارد مصرف مفید آب می باشد .

مصرف غیر مفید آب

به این گفته می شود که از منبع خارج می شود اما برای مصارف مفید به کار برده نمی شود و به عللی از قبیل ورود به سفره های شور، تبخیر از زهکش های مزارع و نشت از شبکه های توزیع (به گونه ای که بالقوه قابل کاربرد مجدد نباشد) هدر می رود. منظور از آب هدر رفته، اختلاف بین آب وارده به شبکه آبرسانی و آب فروخته شده به مشترکین است و رقم آن را به صورت درصدی از آب تأمین شده نشان می دهند. ممکن است هدر رفتن بخش کوچکی از آب ، برخی کارکردهای مفیدی هم داشته باشد، اما مقدار بسیار زیادی از آن به معنای واقعی هدر می رود و به منابع آب شور وارد می شود .

راندمان در سطح حوزه آبریز

عبارت است از راندمان کاربرد آب در مقیاس حوزه آبریز رودخانه با درنظر گرفتن کاربرد مجدد جریان برگشتی به حوزه در آبیاری، راندمان در سطح حوزه آبریز عبارت است از نسبت مصرف مفید به کل مصرف آب برای آبیاری در سطح حوزه آبریز .

شور شدن اراضی

 شور شدن در زمینهایی روی می دهد که زهکشی مناسب وجود نداشته باشد  و به دلیل استمرار آبیاری و تغذیه مستمر سطح سفره آب زیرزمینی بالا می آید . در مناطق خشک و نیمه خشک این حالت باعث تجمیع املاح و در مناطق مرطوب باعث زهدار شدن اراضی می شود . شوری خاک با تبخیر و تعرق بیش از حد آب باران و حرکت رو به بالای آب در خاک و در اثر خاصیت موئینگی و تجمع املاح در سطح خاک روی می دهد . این گونه نیست که برای شور شدن زمین ، آب زیر زمینی حتماً شور باشد، زیرا حتی با تبخیر آبی که شوری نسبتاً کمی دارد ولی به طور مداوم تغذیه و برداشت می شود نیز تجمع نمک در اراضی زراعی روی می دهد .

خدمات زیست بوم

«شرایط و فرآیندهایی در زیست بوم که بشر را به ادامه زندگی و انجام فعالیت های ضروری (ازجمله تولید غذا و محصولات دیگر) قادر می سازد »  . خدمات زیست بوم قابل داد و ستد در بازار نیست . بها ندارد و بنابراین ارزش آن در تصمیم گیری های اقتصادی به حساب نمی آید . اما اهمیت و ضرورت آن برای زندگی و رفاه انسان انکار ناپذیر است  . برخی از مهمترین انواع خدمات زیست بوم به شرح زیر دسته بندی می شود:

- تأمین غذا، آب شیرین و سایر تولیدات بیولوژیکی شامل الیاف، داروها و مواد بیوشیمی، سوخت، انرژی و سایر مواد .

- کمک به کارکردهای تنظیمی (شامل تشکیل خاک، چرخه مواد مغذی، تصفیه مواد زاید، تنظیم اقلیم و فرآیندهای جوی، کنترل سیل و فرسایش و گرده افشانی) و کارکردهای ساختاری و ساماندهی (شامل تنوع زیستی و ساختار مناظر اراضی) .

- غنای حیات فرهنگی، تفریح و گردشگری(روزگرانت 2002) .

آب مجازی[7]

مقصود از آب مجازی یک محصول عبارت است از حجم آب استفاده شده در فرآیند تولید آن می باشد . آب مجازی نه تنها در کالای کشاورزی بلکه در دیگر کالاهای صنعتی و حتی خدمات گوناگون نیز قابل طرح است . آب مجازی در محصولات کشاورزی بسته شرایط آب و هوایی متفاوت است . برای مثال برای تولید یک کیلوگرم غلات تحت کشت دیم و شرایط آب و هوایی مناسب، یک تا دو مترمکعب آب مورد نیاز است . برای تولید همین مقدار غله در شرایط آب و هوایی خشک ( با درجه حرارت و تبخیر و تعرق بالا) حدود سه تا چهار مترمکعب آب مورد نیاز است .

رد پای آبی[8]

 رد پای آبی معیاری برای ارزیابی آبی است که توسط یک کشور، فرد و یا کالا مورد استفاده قرار می گیرد . در همین راستا تجارت و انتقال محصولات کشاورزی، که تحت عنوان مبادله آب مجازی[9]  و یا جابجایی آب بکارگرفته شده در فرآیند تولید محصولات  تعریف می شود، یکی از راهکارهای مدیریت عرضه و تقاضای آب کشاورزی است .  یکی از گزینه هایی که در شرایط بحران منابع آبی برای تأمین محصولات پایه امنیت غذایی مطرح می شود، تهیه آنها  از مبادی کشورهای خارجی است که تحت عنوان واردات آب  مجازی(طبیعی1385، دهقان منشادی، ح . 1391، Daniel 2002) مورد بحث قرارمی گیرد . این امر می تواند یا به صورت خرید محصولات آماده از بازارهای جهانی و یا به صورت کشت فراسرزمینی[10]مورد توجه باشد . البته انتخاب هر یک از این دو گزینه، باید همراه با ملاحظاتی مهم درخصوص کشورهای واردکننده/صادرکننده و یا کشورهای سرمایه گذار/ پذیرنده (IFAD 2006[11] ؛ Cotula 2009 ؛Brwon etal . 2012) ، همراه باشند .

مبادله غلات با لحاظ 222 میلیارد متر مکعب آب مصرفی آن در سال ، بیشترین سهم مصرف را از ذخیره جهانی آب دارد . پس از آن، دانه های روغنی بخصوص سویا، 68 میلیارد متر مکعب در سال و محصولات دامی، 45 میلیارد متر مکعب در سال آب ذخیره می کنند . برخی معتقدند رد پای آبی کشور در سال 1385، 104 میلیارد مترمکعب بوده است . در سال مذکور کشور با واردات خالص آب مجازی و کسر صادرات آب مجازی و بر مبنای راندمان آبیاری 60درصد(بدون درنظر گرفتن راندمان آبیاری 12درصد) ، 20 میلیارد متر مکعب از منابع آب داخلی خود را ذخیره کرده است . براین اساس اگر قرار بود این مقدار محصول در داخل کشور تهیه شود لازم بود 112 میلیارد متر مکعب آب مصرف شود . ایران در فاصله سالهای 2001- 1997 با واردات عمده غلات، دانه های روغنی و شکر سالانه حدود 37 میلیارد متر مکعب آب صرفه جویی کرده است . در ایران بیشترین مقدار مصرف آب مربوط به تولید غلات که اساسی ترین محصولات استراتژیک کشورند می باشد . در دنیا نیز مقدار آبی که صرف تولید گندم می شود از اهمیت زیادی برخوردار است (عربی یزدی و همکاران، 1387، 7-1) . با عنایت به اینکه حدود 90 درصد از تولید محصولات زراعی و باغی کشور از کشت آبی حاصل می گردد، لذا می توان اظهار نمود که آب محور توسعه کشاورزی است(امداد و همکاران1392)

شاخص ردپای آب [12]

شاخص ردپای آب می تواند علاوه بر محصولات كشاورزی و صنعتی برای هر گروه از مصرف كنندگان و یا تولیدكنندگان محاسبه شود . این شاخص در مقیاس فردی یا اجتماعی برابر كل آبی است كه آن فرد به صورت مستقیم یا غیرمستقیم به روش های مختلف و با فعالیت های گوناگون مصرف و یا آلوده می كند  .

آب‌بران

به كليه اشخاص حقيقي و يا حقوقي ذينفع كه از منابع آبي اختصاصي يك شبكه آبياري و زهكشي و يا يك سد كوچك، در بخش‌هاي كشاورزي، صنعت، شرب و بهداشت، پرورش آبزيان و  . . . استفاده مي كنند، اطلاق مي شود.

تشکل آب بران

تشکل آب بران سازمانی است که برای مدیریت و استفاده ی بهینه از آب با تاکید بر مشارکت کلیه گروه های ذینفع شکل گرفته باشد. در واقع مدیریت مشارکتی ای همراه با سرمایه گذاری در زمینه ظرفیت سازی و کمک به ایجاد زیر ساخت های اجتماعی در سیستم های آبیاری می باشد  و یکی از نمود های آن تاسیس "تعاونی های آب بران" است(پایدارگلسنگ،1392). تشكل هاي آب بران كشاورزي به سازمان های مردمی ورسمی اطلاق مي شودکه باهدف افزایش بهره وری منابع و عوامل تولید در بخش کشاورزی،آب براي انجام فعاليت‌ها و منافع مشترك در زمینه تولیدمحصولات کشاورزی ومدیریت ، حفاظت ، نگهداري و بهره برداری از تاسیسات وسامانه های آبیاری با اساسنامه مشخص تشکیل می شود(علیزاده،؟).

نظام بهره برداری آب

نظام بهره برداری آب شامل مجموعه ای از فنون ورویه های قانونی یا عرفی در زمینه تامین ،انتقال و توزیع آب بین بهره برداران کشاورزی،نحوه تامین نیاز آبی گیاهان و ساماندهی مناسب عوامل انسانی و نیروی کار در موارد یاد شده است(علیزاده، ؟) .

ظرفیت تولید گندم

میزان كمی وكیفی تولید گندم در كشوراست كه در ازای بكارگیری عوامل گوناگون تولید،خصوصا نهاده ی آب ،دریك دوره ی كشت در كشور حاصل می شود .

تناسب بخشی منابع آب جهت تولید گندم ملی تا افق 1404

در این مطالعه منظور از مشارکت یکپارچه ذی نفعان اصلی تأمین آب جهت تولید کشاورزی ، مشارکت آنهادر مراحل سیاستگذاری ، برنامه ریزی ، اقدام  و  نظارت بر تأمین آب توسط ذی نفعان اصلی تعریف می شود به گونه ای که در تعریف منافع، اهداف بلند مدت ، سیاستها، برنامه ها ، اقدامات و نیز نظارت بر آنها  در صدد ارتقای مشارکت و همگرایی باشند . هدف عمده این فرآیند افزایش کارایی مصرف آب در تولید گندم و حفظ منابع آب صرفه جویی شده می باشد که در این مطالعه به اختصار تناسب بخشی منابع آب و تولید کشاورزی گفته می شود. فرآیندی است که طی آن ذی نفعان اصلی موضوع ضمن احصای منابع آب قابل برنامه ریزی و بررسی مصارف گندم کشورتا1404،به گونه ای درعرصه های تأمین آب، تولید گندم و بازار رسانی گندم؛ سیاستگذاری و اقدام کنند که با حداقل منابع آب ، حداکثر تولید کمی و کیفی داخلی گندم را به زنجیره مصرف تحویل نمایند،و منابع آب صرفه جویی شده را برای مصارف مهمتر ذخیره نمایند .

پیشران نوآوری ، علم و فناوری

نوآوری یکی از عوامل توسعه کشاورزی به شمار می آید و از جمله منابع اصلی برای بهبود بهره وری، رقابت و رشد اقتصادی محسوب و در ایجاد اشتغال، درآمدزایی، فقرزدائی و توسعه اجتماعی نقش مهمی ایفا می کند . امروزه یکی از اجزاء اصلی اغلب برنامه های راهبردی برای بهبود و حفظ بهره وری و نوآوری در کشاورزی سرمایه گذاری روی علم و فناوری است(نوری نایینی،1372) . در این مطالعه بخشی از سیاستها و اقدامات بازیگران ملی در دانشگاهها و مؤسسات آموزشی و تحقیقی کشاورزی و منابع طبیعی خارج از وزات جهاد کشاورزی، و کسب و کارهای کشاورزی دانش بنیان هستند که بر  ارتقای کارایی مصرف آب در تولید کشاورزی ، و یا انگیزه کشاورز در حفظ منابع آب و ذخیره آب صرفه جویی شده در تولید کشاورزی مؤثر افتد.

پیشران زیست محیطی و تغییرات اقلیمی

عامل اقلیم و بارندگی یکی از مهمترین پیشرانهای تولید کشاورزی ؛ و خصوصاً در ایران به دلیل واقع شدن آن در منطقه نیمه خشک؛ است(کوپاهی و شادان،1377). Bates etal 2008 به اثرات مشاهده شده ناشی از تغییرات اقلیمی برکرایوسفر[13] و چرخه منابع آب پرداخته همچنین در باره تغییرات آینده در خصوص دردسترس بودن آب و تقاضای منابع آب و عوامل مؤثر برآنها اعم از اقلیمی و غیر اقلیمی؛ عدم قطعیتهای تغییر اقلیم،و نحوه انطباق پذیری نسبت به تغییر اقلیم ؛ بحث کرده اند.  جدا از عوامل طبیعیچون دما، رطوبت هوا و بارندگی ، عملکرد ذی نفعان حوزه منابع طبیعی چون سیاستها و اقدامات بازیگران ملی در سازمان محیط زیست، بخش زیست محیطی وزارت جهادکشاورزی، وزارت صنعت ، و دیگر فعالان مردم نهاد حامی محیط زیست و ... بر انگیزه کشاورز در حفظ منابع آب و ذخیره آب صرفه جویی شده در تولید کشاورزی، مؤثر می افتد.

پیشران سیاستگذاری و مدیریت تأمین منابع آب کشاورزی  

اگر چه ورود دولت‌ها به عرصه ساخت و ساز ابنیه‌های بزرگ تأمین و توزیع آب، نوید بخش رشد سریع کشاورزی در کشورهای در حال توسعه (از جمله ایران) بود . ولی حاصل این رویکرد در دهه‌های 1950 و 1960 نه تنها در حد انتظارات رشد کشاورزی را به همراه نداشت، بلکه مسایل و مشکلات اجتماعی و زیست محیطی بسیاری را نیز پدید آورد . این مشکلات با دور نگه‌ داشتن سایر ذی نفعان و خصوصاً مردم از حوزه مدیریت منابع آب آغاز  شد و چاره اساسی آن در باز گرداندن مردم به عرصه مدیریت شناخته شد(وزارت جهادکشاورزی،؟).

در این مطالعه پیشران سیاستگذاری و مدیریت تأمین منابع آب کشاورزی  عبارت است از مجموعه عملکرد وزارت نیرو ، وزارت جهادکشاورزی، تشکلهای آب و کشاورزی و کشاورزان در زنجیره تأمین آب و انتقال آب به مزارع و مصرف آن در عرصه های تولید گندم است.

عملکردتشکلهای کشاورزی: سیاستها، برنامه ها و  اقدامات تشکلهای کشاورزی که در دو بخش : 1-تسهیل ارتباط کشاورزان و فعالیتهای عرصه کشاورزی با وزارت جهاد کشاورزی و دیگر نهادهای دولتی و غیردولتی برای افزایش کارایی مصرف آب در تولید کشاورزی(گندم) 2-  تسهیل ارتباط کشاورزان و فعالیتهای عرصه کشاورزی با وزارت نیرو و دیگر نهادهای دولتی و غیردولتی در تأمین آب کشاورزی؛ مد نظر است.  برخی از تشکلهای کشاورزی مرتبط: صنف کارهای کشاورزی و منابع طبیعی، بنیاد ملی توانمندسازی گندمکاران، مجمع ملی خبرگان کشاورزی، خانه کشاورز، تشکل آب بران، تعاونیهای تولید کشاورزی ،نظام مهندسی کشاورزی، اتاق تعاون، اتاق بازرگانی، صنایع، تجارت و کشاورزی. 

عملکرد وزارت جهادکشاورزی : آموزشها، پژوهشها، سیاستها، برنامه ها ، اقدامات و نظارت برتأمین عوامل گوناگون تولید گندم چون : سرمایه، نیروی انسانی و نهاده های گوناگون مانند: بذر، کود، سم ، ماشین آلات، سیستمهای آبیاری ، ... و خصوصاً ؛ آب کشاورزی ، است که توسط وزارت جهادکشاورزی در سازمانهای استانی و ملی انجام میشود. عملکرد وزارت جهاد کشاورزی در این مطالعه از دو جهت مورد توجه هست: 1- ارتقای کارایی مصرف آب در تولید کشاورزی و خصوصاً گندم، 2- حمایت از کشاورز در کنترل منابع آب و ذخیره آب صرفه جویی شده در تولید کشاورزی. برخی از این سیاستها عبارتند از : تنظیم الگوی کشت مناسب، ارایه تسهیلات و خدمات پژوهشی، فنی، آموزشی ، ترویجی ، اقتصادی و ...

عملکرد وزارت نیرو : آموزشها، پژوهشها، سیاستها، برنامه ها ، اقدامات  و نظارت بر تأمین ، انتقال و بهره برداری از منابع آب سطحی و زیرزمینی است که عمدتاً توسط وزارت نیرو در سازمانهای استانی و ملی انجام می شود. عملکرد وزارت نیرو در این مطالعه از دو جهت مورد توجه هست: 1- حمایت از ارتقای کارایی مصرف آب در تولید کشاورزی ، 2- حمایت از کشاورز در کنترل منابع آب و ذخیره آب صرفه جویی شده در تولید کشاورزی. این سیاستها عمدتاً معطوف به ارتقای ذخیره آب زیرزمینی، سطحی ، انتقال آب ، تحویل آب به اندازه مناسب، در زمان مناسب و در مکان مناسب ، نظارت بر برداشت منابع آب و ...

پیشران اقتصادی

در این مطالعه به عملکرد ذی نفعان حوزه اقتصاد و آثار آنها بر تأمین آب کشاورزی در تولید گندم اشاره دارد. از آنجا که صرفه اقتصادی تولید گندم یکی از مهمترین پیشرانهای تولید گندم در ایران است(کوپاهی و شادان ،1377)؛ و عملکرد ذی نفعان محیط بیرونی شامل وزارت اقتصاد ، شورای عالی اقتصاد ، وزارت مسکن و شهرسازی، وزارت صنعت، بانک، بیمه ، صنایع ، کارخانجات، شهرکهای صنعتی، و ...  بر ذی نفعان محیط داخلی تأثیر گذار بوده و منجر به شکل گیری نرخ خرید تضمینی، بازار محصولات کشاورزی ؛ و از سوی دیگر در شکل گیری بازار آب و بانک آب ... تأثیر گذار خواهد شد. در محیط فراملی نیز افزایش و کاهش قیمت جهانی نفت ، افزایش و یا کاهش تجارت با کشورهای غربی ، افزایش و کاهش قیمت دلار، خارج شدن دلار از عرصه مبادلات ارز جهانی،  افزایش و یا کاهش تولید سوخت زیستی(عظیمی، 1388). لذا فعالیتهای این نهادها در نهایت بر  صرفه اقتصادی تولید گندم  و یا صرفه اقتصادی در حفظ آب مؤثر می باشد.

پیشران سیاسی

ذی نفعان حقیقی و حقوقی در محیط ملی ، که فعالیتها آنها و اقدامات شان در حوزه سیاست داخلی تأثیر گذارند ، و نهادهایی چون نهاد رهبری و نمایندگان سازمانی و استانی، ریاست جمهوری و وزراء و نمایندگان استانی آنها (استانداریها) ، نیروی انتظامی ، مجلس شورای اسلامی و نمایندگان آن ، مجمع تشخیص مصلحت، احزاب سیاسی و بازیگران غیر رسمی سیاسی متنفذ در حوزه تأمین آب کشاورزی. وزارت امورخارجه و تعامل آن با بازیگران منطقه ای و قدرتهای سیاسی فرامنطقه ای  در محیط فراملی که فعالیتهای آنها در قالب معاهدات و اقدامات در حوزه های منابع طبیعی( حقابه سد هیرمند) ، سیاسی ، اقتصادی ، فرهنگی ، نظامی بر سیاستها و برنامه های تأمین منابع آب و غذای کشور تأثیر گذارند. حوادثی چون جنگ و گسترش تروریسم منطقه ای،  تحریم، بیوتروریسم، تحولات آسیای غرب ، پیدایش قطبهای اقتصادی سیاسی جهانی در G8 و تحولات اروپا .... در قالب پیشران سیاسی قابل بررسی هستند.

پیشران جمعیتی

یكی از مهم‌ترین متغیرهایی كه در برنامه‌ریزیهای گوناگون مبنای محاسبات در نظر گرفته می‌شود، حجم و خصوصیات جمعیت و روند دگرگونی‌های آن در گذشته، حال و آینده است. تأمین نیازهایی مانند تغذیه، بهداشت، آموزش، اشتغال، مسكن، تأمین اجتماعی و ... ارتباط مستقیمی با حجم و روند تحولات جمعیت دارد. در نشست  GFFA[14]برلین،  اظهار شد برای تامین غذای سالم برای جمعیت فزاینده شهری ،ارتباطات بین تولیدکننده های روستایی و بازارهای شهری باید تقویت شوند و همچنین ایجاد سیستم های غذایی فراگیر با سازگاری بیشتر زیست محیطی و تولید کمتر ضایعات مورد نیاز هستند (GFFA,2015).  طبیعتاً مجموعه سیاستها و برنامه ها و اقدامات ذی نفعان محیط نزدیک و دور بر تحولات کمی و کیفی جمعیت به عنوان یک پیشران اساسی در نیاز به مصرف آب و گندم تا 1404مؤثر خواهند بود.

 



[1] Stakeholder

[2] Internal Environment

[3] External Environment

[4] Rain harvesting

[5] Water Demand

[6] Water use

[7] Virtual Water

[8] Water footprint

[9] Virtual water

[10] Land  Grabbing

[11] International Fund for Agricultural Development

[12] Water Footprint Index

[13] Cryosphere

[14] Global Forum for Food and Agriculture