Mobile menu

بیان مساله

گره خوردن سرنوشت تأمین غذا و آب در جهان

به طور متوسط هر انسان روزانه 4-2 لیتر آب می نوشد ولی 5000-2000 لیتر آب مجازیِ لحاظ شده در تولید غذا را به عنوان خوراک می خورد. از آنجا که تولید غذا سهم عمده ای از مصرف آب را نیز به خود اختصاص داده ، در کشورهایی که با کمبود منابع آب مواجه هستند، تأمین  غذا در داخل آنها با امنیت آب گره می خورد. در حال حاضر در اسناد و مواضع ذی نفعان دولتی و غیردولتی آمار متفاوتی از اختصاص آب کشور به بخش کشاورزی (80 الی 93/5درصد ) گزارش شده است.   در شکل 1 تناسب مصارف آب بخشهای مختلف کشورهای همسایه ، ارایه شده است. گرچه میزان مصرف آب در حوزه تولید محصولات غذایی و غیر غذایی در این کشورها  محل تأمل می باشد.

 شکل 1- مقایسه برداشت از منابع آب میان کشورهای همسایه ایران( عظیمی ، افتخاری، هایدج، 1393) دانلود مقاله برای کاربران عضو

 

وضعیت اقلیمی و بارندگی و منابع آب کشور

ایران از لحاظ موقعيت جغرافيايي و توپوگرافي، يكي از مناطق خشك و نيمه خشك جهان محسوب شده به طوریكه حدود 52 درصد از مجموع ‌بارش به كرانه‌هاي درياي مازندران و غرب اختصاص دارد كه 25 درصد از سطح كشور را شامل مي‌شود. در فلات مركزي كه 50‌ درصد از سطح كشور را در برگرفته است، فقط 28 درصد از بارندگي نازل مي‌شود و 20 درصد بقيه بارندگي در قسمت شرق و جنوب كشور با مساحتي‌مساوي 25 درصد از سطح كشور نازل مي‌گردد. توزيع بارندگي از نظر زماني نيز آن چنان است كه بيشتر بارندگي كشور در اواخر زمستان و اوايل بهار‌صورت مي‌گيرد و در بقيه مدت سال كه در واقع فصل رويش نباتات است بارندگي به حداقل مي‌رسد. بنابراین بارندگی دریافت شده در زمان مناسب، مکان مناسب و باندازه مناسب در اختیار قرارنمی گیرد.

همچنین میانگین بارندگی سالیانه کشور حدود 250 میلی متر (حدود یک سوم بارندگی جهان) و مقدار تبخیر درآن حدود سه برابر میانگین تبخیرجهانی است. براین اساس حدود 296میلیارد متر مکعب از 413میلیارد مترمکعب آب بارندگی دریافت شده  آن به صورت تبخیر و تعرق از مسیر انتفاع مجدد خارج می شود، 92میلیارد متر مکعب به شکل جریان سطحی و 25میلیارد مترمکعب به سفره های زیرزمینی منتقل شده و به عنوان منابع تجدید شونده منبع اصلی آب کشاورزی را شکل می دهند. بنا به آمارتولید سال 1378 کشور، از 37 میلیون هکتار اراضی مناسب کشت و زرع ، فقط 8/7 میلیون هکتار آنها فاریاب است که 89درصد  مواد خام کشاورزی کشور از همین سطح حاصل می شود. لذا در حال حاضر منابع آب تجدیدشونده عمده ترین منبع آب تولید محصولات کشاورزی  ایران و بلکه عامل پایداری آن هستند.

 

آثار بی تعادلی در بهره برداری از منابع آب زیرزمینی

در مجموع علاوه برکشاورزی، وابستگی دیگر مصارف ملی به منابع آب تجدید شونده به گونه ای بوده که مقدار سرانه منابع آب تجدید شونده از 5500 مترمکعب در سال1340 به 2100 مترمکعب در سال1376 رسیده  و براین اساس انتظار می رود تا سال 1400 نیاز کشور به منابع آب تجدید شونده به 150 میلیارد مترمکعب بالغ شود که این رقم حدود 15 درصد بیش از پتانسیل بالقوه این منابع خواهد بود. سال 1382نزدیک 68 درصد از منابع آب تجدیدشونده ، مورد بهره برداری قرارگرفته اند که با توجه شاخص سازمان ملل، کشور در وضعیت بحران آبی قرارگرفته است.

روند بحرانی شدن منابع آبی کشور؛ همچون موارد مشابه آن در سطح جهان؛ افزون برشرایط طبیعی ، متأثر از عوامل انسانی و فناورانه بوده که آثار مشهودی چون خشک شدن زاینده رود، دریاچه هامون ، دریاچه ارومیه و آثار نسبتاً نامشهودی چون بحرانی شدن منابع آب زیرزمینی در برخی از مناطق چون دشت نیشابور ، دشت بیرجند و دشت جیرفت را به همراه داشته است. بطوریکه برخی مناطق چون دشت ورامین ، دشت یزد-اردکان ، دشت سیرجان  با پدیده نشست زمین یا همان زلزله خاموش مواجه شده اند که این رویه می تواند با عوارضی همچون : تغييركيفيت آب زيرزميني، افزايش آسيب پذيري دشت نسبت به خشكسالي، از بین رفتن اکوسیستم منطقه و خشک شدن باغات و ... همراه شود. این شواهد دلیلی بر بی تعادلی فرآیند پیشرفت کنونی کشور در حوزه های گوناگون شهری و روستایی در تناسب با ظرفیت منابع آبی کشور می باشند.

شواهد مستند دلالت براین دارد که علی رغم محدودیت منابع آب تجدیدپذیر ، مجموع انواع تقاضای آب در حوزه های کشاورزی، شهری، صنعتی رو به افزایش بوده که در صورت ادامه روند موجود؛ رقابت برای مصارف آب در چند سطح تشدید خواهد شد: سطح اول، رقابت بین مصارف کشاورزی با دیگر مصارف چون شرب، محیط زیست و صنعت؛ مانند اختصاص بخش عمده ای از آب سدهای کرج و طالقان به مصارف شهری تهران؛ سطح دوم، رقابت بین مصارف آب در تولید محصولات پایه امنیت غذایی با دیگر محصولات کشاورزی، مانند اختصاص آب کشاورزی صیفی جات به تولید غلات و یا به عکس؛ سطح سوم، رقابت مصرف آب میان تولید محصولات پایه ی امنیت غذایی،مانند اختصاص آب کشاورزی تولید ذرت علوفه ای به گندم و یا به عکس.

 

اهمیت گندم در سبد مصرف خانوار ایرانی

بنا به اطلاعات هرم غذایی ، واحدهای توصیه شده ی گروه نان و غلات 6 الی 11 واحد بوده که نسبت این میزان به سایر گروههای غذایی نشان دهنده اهمیت گروه نان و غلات در تأمین انرژی روزانه هر فرد است. ضمن اینکه گندم در الگوی مصرف فعلی خانوارهای ایرانی ، 40 الی 45 درصد کالری و حدود 50 درصد پروتئین مورد نیاز هر فرد را تأمین نموده و نان به تنهایی 80 درصد غذای مردم در تمام رده های سنی را تشکیل میدهد. بیشترین سهم مصرف ملی گندم،  به مصارف انسانی از جمله نان ، رشته ، ماکارونی و انواع شیرینی اختصاص دارد.  مصارف غیرانسانی گندم، شامل تولید بذر و خوراک دام و طیور بوده که سالانه حدود 15 الی 20 درصد کل مصرف سالانه را به خود اختصاص می دهند.

 

سهم تولید داخلی گندم بر بحران آب کشور؟

بنا به اطلاعات تولید سال زراعی81- 1380 ، میزان تولید گندم و پراکندگی آن در سطح کشور عبارتند از : حدود 12.5 میلیون تن گندم  که 8.2 میلیون تن آن از اراضی آبی و 4.2 میلیون تن آن از اراضی دیم به دست آمده اند. به این ترتیب گسترده ترین سطح زیر کشت اراضی کشاورزی به کشور به گندم اختصاص داشته است.

شکل2- نقشه تولید گندم شهرستانهای کشور در سال زراعی 81-80 در سطح کشور (عظیمی،1384)

 

 براین اساس؛ در برخی منابع علمی و رسمی (میرچولی،1392دانلود مقاله برای کاربران عضو) با ارجاع کمبود آبی کشور؛ این فرض مطرح می شود که واردات گندم (واردات آب مجازی ) می تواند در کاهش وضعیت رو به بحرانی دشتها و منابع آب زیر زمینی کشور مؤثر واقع شود.

 

ابهامهایی در واردات و یا کشت فراسرزمینی گندم :

الف- بنا به برخی مطالعات موجود ، پیش بینی می شود تا سال 2025 به موازات تغییرات اقلیمی، رشد جمعیت و افزایش عرضه سوخت گیاهی ؛ تقاضا برای غلات در سطح جهان 46درصد و در سطح کشورهای درحال توسعه 65 درصد افزایش یابد. در سال 1950 تعداد 12 کشور با جمعیتی حدود 20 میلیون نفر با کمبود آب مواجه بودند. این رقم در سال 1990 به 26کشور با جمعیت 300 میلیون نفر رسیده و پیش بینی می شود در سال 2050 ، تعداد 65 کشور با جمعیتی بالغ بر 7 میلیارد نفر با کمبود آب مواجه شوند. بر اساس همین مطالعات حدود سال 1960 اکثر کشورها از نظر تأمین مواد غذایی خودکفا بودند ، ولی تا سال 2025 بخش زیادی از آنها صادر کننده عمده غلات نخواهند بود. امروزه از 183 کشور دنیا فقط آمریکا و کانادا صادرکنندگان اصلی غلات هستند که به دلیل افزایش جمعیت در خود آمریکا، پیش بینی می شود تا 25سال آینده توان صادرات غلات آن نیز کاهش یابد. به عبارتی مازاد محصولات غذایی و قابل عرضه در بازارهای جهانی متناسب با افزایش تقاضای جهانی روندی کاهشی داشته و فرصتهای تأمین محصولات اساسی در جهان کاهش خواهد یافت.

ب- تجربه نشان داده است ماهیت اقتصادی جهانی به گونه ای است که امکان وقوع بحرانهایی مانند آنچه طی سالهای منتهی به 2008م. ( 1387-1383 هـ.ش.) منجر به افزایش100درصدی شیب رشد قیمت جهانی محصولات پایه امنیت غذایی از جمله گندم شد می تواند به اشکال دیگر و در بازه های زمانی طولانی مدت تر رخ دهد. نکته قابل تأمل اینکه این واقعه درست در بخشی از همان مقطعی (1387-1386 هـ.ش.) رخ داد که کشور به دلیل مواجهه با کاهش بارندگی و کمبود منابع آب با کاهش نسبتاً شدید تولید گندم مواجه شده بود.

 

 

شکل 3- روند تغييرات شاخص بهاي محصولات كشاورزي در سطح جهان ، (جیران و کاظم نژاد ،1387،دانلود مقاله برای کاربران عضو)

 

پ- در مقطع بعد از انقلاب اسلامی ، قدرتهاي سیاسی اقتصادی جهانی به منظور تغییر رفتارسياسي ایران ، بارها کشور را مورد انواع تهدیدها و تحريمها قرار داده اند و بنا به شواهد موجود در آینده نیز ادامه خواهد یافت. از سویی شواهد تاریخی بهره برداری سیاسی از غذا توسط قدرتهای اقتصادی را مورد تأیید قرارمی دهد. یکی از مواردی که آمریکا از گندم به عنوان سلاح برای تغییر حاکمیت دولتها بهره برده به سال 1970 و رییس جمهوری نیکسون باز می گردد که مستقیماً برای براندازی سالوادورآلنده از ارسال گندم خودداری نمود و پس از فراز ونشیبهای آن کشور در تأمین گندم مورد نیاز و سقوط دولت وقت شیلی در11سپتامبر1973، به صادرات گندم به آن کشور ادامه می دهد.

 

امنیت غذایی شامل ابعادی چون «وجود ذخیره کافی یا دسترسی فیزیکی به مواد غذایی» ، «دسترسی اقتصادی» ، «سلامت غذایی» و «درست بودن الگوی مصرف» می باشد که بخش قابل ملاحظه ای از مأموریتها و فعالیتهای دستگاههای دولتی معطوف به تأمین محصولات پایه امنیت غذایی چون : گندم، جو، برنج، دانه های روغنی ، شیر، گوشت قرمز و دیگر محصولات زراعی ، باغی و دامی شده است.

در حالی که اسناد بالادستی چون سند چشم انداز و سیاستهای بالادستی و از جمله برنامه اقتصادمقاومتی بخش کشاورزی بر «افزایش ضریب خوداتکایی گندم» تأکید دارند، براین اساس اردیبهشت 1393 وزارت جهادکشاورزی هشت برنامه محوری از جمله «افزایش ضریب خوداتکایی گندم»، را به عنوان برنامه های خاص ملی بخش کشاورزی در دست بررسی و اجرا قرارداده است.

در حالی چشم انداز این برنامه ها «ارتقای ضریب خوداتکایی با حفظ پایداری تولیدمحصولات غذایی تا افق 1404» عنوان می شود که وابستگی عمده تولید کشاورزی به منابع آب تجدیدشونده و روند کاهشی این منابع ، به عنوان  یکی از مهمترين چالشهای آینده آنها ذکر می شود.

 

جمع بندی مقدمات ذکر شده:

  1. 1-     غذا و آب هر دو به عنوان دو رکن زیست مادی جامعه انسانی تلقی  می شوند تولید داخلی محصولات پایه امنيت غذايي می باید در کنار امنیت آب ، به عنوان بخشهای انفکاک ناپذیر امنيت ملي ، پیگیری شود.
  2. 2-       گندم جایگاه ویژه ای در سبد غذایی جامعه ایرانی دارد،
  3. 3-       منابع آب زیرزمینی، به عنوان بستر حیات اجتماعی و طبیعی ، از جمله تولید کشاورزی در وضعیت رو به بحران قراردارند،
  4. 4-       اطمینان کافی از تأمین پایدار گندم از بازار خارجی وجود ندارد،
  5. 5-       اسناد بالادستی از جمله برنامه اقتصادمقاومتی بخش کشاورزی بر «افزایش ضریب خوداتکایی گندم» تأکید دارند،

 

سؤال اصلی پژوهش:  با توجه به وابستگی قابل توجه تولید گندم به منابع آب اعم از بارندگی و سطحی و زیرزمینی ؛ و روند رو به بحران منابع آب کشور، و با فرض پذیرش ضرورت حداکثرسازی تولید داخلی تا مرز خود کفایی ، آینده های تأمین آب کشاورزی جهت تولید گندم تا افق1404 به کجا خواهد رسید؟

 

 سؤالات فرعی پژوهش:
1.    سهم آب مصرفی جهت تولید گندم  کشور از منابع آب کشور چقدر است؟
2.   مهمترین پیشران مؤثر بر تأمین آب مصرفی تولید گندم تا افق1404 در حوزه های زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی کدامند؟
3.   سناریوهای آینده تأمین آب مصرفی تولید گندم کدامند؟

 

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

توجه : چنانچه نقد و پیشنهادی  به محتوای فوق دارید در قسمت دیدگاه (انتهای صفحه) بیان نمایید و چنانچه با دیدگاههای مطرح شده موافق یا مخالفید از ابزارهای مربوطه استفاده نمایید.

 

توجه : برای کسب اطلاعات بیشتر و مشارکت در بحث های مربوط به تامین آب جهت تولید گندم تا سال 1404 می توانید توسط پیوند زیر به گروه انسان-آب-غذا ملحق شوید

https://telegram.me/joinchat/BzL2LD5msMHrZth5auaa-g


نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید