Mobile menu

مقاله -آقای دکتر نجاری: الزامات حصول خود کفایی درمحصولات راهبردی(گندم) با توجه به منابع آب کشور

بسمه تعالی

 

دکتر ظاهر نجاری : نظام صنفی کشاورزی شهرستان بوکان ،زمستان 1395

الزامات حصول خود کفایی درمحصولات راهبردی(گندم) با توجه به منابع آب کشور

 

مقدمه:

آب یکی از مهمترین عوامل محدود کننده در عرصه کشاورزی است، بر خلاف عمده کسانی که مسئله آب را در ایران فوق بحرانی جلوه می دهند . بسیاری از کشورها میزان بارندگی و بازه زمانی بارش در آنها کمتر و نا متعادل تر از ایران است اما به تولید خود ادامه می دهند و جنگ های روانی هم در آنها بی تاثیر است . مهمترین مسئله در بر خورد با این قضیه مسئله مدیریت آب است. زارعین و کارشناسان و برنامه ریزان ما باید توجه داشته باشند گیاهان مختلف نیاز آبی متفاوت و دارای دوره های حساس نسبت به آب هستند. با تامین این نیاز ها تولید امن امری بسیار اسان است. مثلا درخت بادام یکی از گیاهان بسیار مقاوم به خشکی و متحمل به آهک است اما تنها این کافی نیست سرمای دیر رس بهاره در بسیاری از مناطق ایران کاشت آنرا محدود کرده است. پس در این مثال مقصر بادام و هوای دیر رس نیست بلکه مقصر طراحی است که بادام را در آن منطقه توصیه کرده است. گندم یکی از محصولات مهم است که سابقه ایی طولانی و دوشادوش در تاریخ تمدن ایرانیان دارد. استراتژیک بودن گندم تنها جنبه واژه ایی نداشته بلکه یک واقعیت است . از آنجهت که گندم و نان ریشه در آموزه های دینی مردم ایران دارند .  30 درصد اراضي کشور زيرکشت گندم بوده و بالاترين يارانه کشور به آرد و نان تعلق دارد.نان در سفره ی ایرانیان جایگاه خاصی دارد و آنرا مقدس می شمارند و زراعت آن توسط كشاورزان ايراني از اهميت حياتي برخوردار است.براساس برخي آمارهاي رسمي در زمان حاضر ‌گندم با سرانه مصرف حدود 190 کيلوگرم در سال، نقش محوري در امنيت غذايي جامعه ايران دارد. گندم از مهم ترین غلات سردسیری است که در سطح گسترده ای از جهان تولید می شود(9) به علاوه گندم به عنوان ضروري ترين و مهم ترين محصول كشاورزی در تمام دنیا از ارزش استراتژیک فوق العاده برخوردار است. ارزش گندم از لحاظ اقتصادی، اجتماعی و سیاسی به حدی است که در ادبیات تخصصی آن را هم پایة نفت می شناسند(1).

 از طرف دیگر به علت پايین آمدن حجم عرضه سایر محصولات غذایی و بالا بودن قیمت آنها همواره فشار تقاضا برای خرید نان به مراتب بیشتر شده است(6). كل مصرف گندم كشور در سال 1378 حدود 5/15 ميليون تن، مصرف سرانه 245 كيلوگرم و مصرف سرانه خوراكي 175 كيلوگرم بوده است.

 

واژگان کلیدی: گندم، خودکفایی،امنیت غذایی،عملکرد گندم

 

مصرف کنندگان عمده گندم در جهان :

دفتر آمار وزارت کشاورزي آمريکا در آمار خود درسال (88)، ‌از ايران به عنوان هفتمين مصرف کننده گندم جهان نام برده است. سرانه مصرف گندم در استراليا 308 کيلوگرم در سال است که اين بالاترين سرانه مصرف گندم در سطح جهان محسوب مي شود.روسيه با مصرف سرانه 247 کيلوگرم و ترکيه با مصرف سرانه 244 کيلوگرم نيز به ترتيب رتبه هاي دوم و سوم را از اين نظر به خود اختصاص داده اند.کانادا با مصرف سرانه 234 کيلوگرم، اوکراين با مصرف سرانه 206 کيلوگرم و الجزاير با مصرف سرانه 201 کيلوگرم به ترتيب در رتبه هاي چهارم تا ششم قرار گرفته اند(8).

 

سطح زیر کشت و شرایط اگرواکولوژیکی گندم در ایران:

طبق گزارش FAO ایران در سال 2006 با سطح زیر کشت 6.5 میلیون هکتار 3 % از کل اراضی گندم برداشت شده جهان در اختیار داشته است. حدود 40 درصد از اراضي ديم به كشت اين محصول اختصاص دارد.شرايط لازم براي توليد گندم در اكثر استانهاي ايران فراهم است.بخش قابل توجهي از زمينهاي آبي و ديم كشور به زراعت گندم اختصاص دارد، به همين دليل طرحهاي مربوط به توسعه كشت و افزايش توليد گندم در برنامة توسعه كشور از اهميت خاصي برخوردار هستند.

شرایط ایده‌آل برای رشد گندم، آب و هوای خنک در دوره رشد رویشی، آب و هوای معتدل در دوران تشکیل دانه و آب و هوای گرم و خشک در زمان برداشت محصول می‌باشد؛ بنابراین در مناطقی که زمستانهای سخت دارند، کشت گندم با مشکلاتی از قبیل سرمازدگی زمستانی مواجه می‌شود. البته باید بدانیم که گندم در برابر خشکی مقاومت چندانی ندارد و نمی‌تواند به مدت طولانی، خشکی و کم‌آبی را تحمل نماید. اما قادر است خود را با شرایط خشک تا حدی تطبیق داده و با تشکیل یاخته‌های کوچک‌تر که در نهایت سبب تشکیل برگهای کوچک شده و در نتیجه روزنه‌ها کوچک‌تر می‌شود، سطح تعریق را کاهش دهد و از اثرات سوء کم‌آبی تا حدی محفوظ بماند.

 

پیشینه  کشت و کار گندم در ایران

 پژوهشگران ایرانی و آلمانی موفق به مستند سازی یکی از خاستگاه های کشاورزی در کوهپایه های زاگرس در ایران شده اند. به تازگی محققان دانشگاه توبینگن آلمان با همکاری پژوهشکده باستان شناسی ایران با انتشار نتیجه دستاوردهای خود در «مجله ساینس»  نشان دادند که کوهپایه های کوه های زاگرس واقع در ایران که در بخش شرقی هلال حاصلخیز واقع شده، مرکز کلیدی و مهم اهلی سازی نخستین گونه های گیاهی بوده است.«سیمونه ریل»، سرپرست آزمایشگاه گیاه باستان شناسی دانشگاه توبینگن، بقایای بیش از 30 هزار نمونه را که مربوط به 75 گونه گیاهی مختلف در یک دوره 2000 ساله در تپه چغاگلان بوده را مورد آزمایش قرار داده است. در مدت دو هزار سال، اقتصاد معیشتی ساکنان این روستای نوسنگی به استفاده از گونه های اهلی شده تغییر یافته، که این اقتصاد معیشتی جدید پایه های گسترش زندگی روستایی و در پی آن تمدن های خاور نزدیک را شکل می دهد. این محقق باستان شناسی اظهار کرد: گیاهان مختلف شامل گونه های متعدد گندم، جو و عدس همگی و در کنار حیوانات اهلی بعدها به همراه کشاورزان در سراسر غرب «اوراسیا» (اروپا و آسیا) گسترش پیدا کرد و به تدریج جایگزین جوامع محلی شکارگر و جمع آوری کننده غذا در این مناطق شدند(4).

فرانک هول باستان شناس مشهور امریکایی در دهه 40 خورشیدی پس از سه سال بررسی و پژوهش علمی روی تپه «علی کش» شهرستان مرزی دهلران در جنوب استان ایلام این منطقه را مهد اهلی کردن دانه های کشاورزی معرفی کرده بود(4).

کشورهای توسعه یافته 40 درصد از زمینهای زیر کشت خود را به کشت غلات اختصاص داده اند و44 درصد غلات جهان را تولید می کنند. در حالی که مقدار زمین های زیر کشت غلات در کشورهای جهان سوم برابر با 60 درصد زمین های قابل کشت آنها و میزان تولیدشان تنها 36 درصد کل تولید غلات دنیا است(3).

 

تولید از طریق افزایش سطح زیر کشت یا افزایش عملکرد؟

تولید محصولات کشاورزی بر طبق دو اصل صورت می گیرد : یکی افزایش سطح زیر کشت  دوم افزایش عملکرد در واحد سطح است . سطح زیر کشت گندم ایران در سال 1370 به میزان 6.2 میلیون هکتار که این رقم در سال 1383 به 6.6 میلیون ههکتار رسیده طی 14 سال به 6.5 % یعنی سالنه در حدود0.04 میلیون هکتار به سطح زیر کشت گندم افزوده شده است. تولید در دو جایگاه دارای معایب و محاسنی است. بسیاری بر این عقیده اند افزایش سطح زیر کشت یعنی تجاوز به حریم منابع طبیعی و جنگل ها و مراتع که از بزرگترین معایب طرح می باشد . اما افزایش سطح زیر کشت به معنی مدیریت درست و اجرای دقیق الگوی کشت و ترکیب کشت بر اساس پایش و برنامه ریزی و بکار گیری علم نوین و راهکارهای ماهواره ای است که در نوع خود بی نظیر است. اما افزایش عملکرد در بسیاری از مزارع دیده شده ظاهرا عملکرد واحد سطح بالا رفته اما به چه قیمتی؟ افزایش عملکردی که تخریب محیط زیست و قلع و قمحح منابع و نهاده های تولید باشد خود حتی در کوتاه مدت و میان مدت هم مشکل آفرینو درخلاف جهت توسعه پدار کشاورزی است. افزایش عملکردی که توجیه اقتصادی ،زیست محیطی ،اجتماعی و حتی سیاسی نداشته باشد مخرب خواهد بود.

متوسط عملکرد توليد گندم كشور از 2/4 ميليون تن در دهه 1340 به 2/5 ميليون تن در دهه 1350 فزوني يافت و در ادامه اين روند افزايشي، توليد طي دهه 1360 به حدود 7 ميليون تن افزايش يافته است. در سال 1378 توليد گندم كشور به حدود 6/8 ميليون تن رسيد. رقم مذكور در مقايسه با سالهاي قبل كاهش قابل توجهي را نشان مي دهد. توليد گندم در سالهاي 1376 و 1377 بترتيب حدود 10 و 9/11 ميليون تن گزارش شده است.

گرچه خشک سالی های دهه 80 باعث روند رو به کاهش عملکرد گردید بطوریکه كاهش شديد توليد در سال 1378 به خاطر وقوع خشكسالي در اين سال مي باشد. توليد گندم در سال 1379 نسبت به سال قبل كاهش داشت و به رقم 08/8 ميليون تن رسيد. براساس ارقام موجود براي سال 1378 ميانگين عملكرد در هكتار گندم آبي كشور حدود 95/3 و ميانگين عملكرد در هكتار گندم ديم حدود 593 كيلوگرم مي باشد. كاهش راندمان توليد گندم بويژه در مورد گندم ديم به دليل وقوع خشكسالي شديد در سال 1378 مي باشد. در سال 1379 عملكرد در هكتار گندم آبي باز هم كاهش يافت و به 2788 كيلوگرم رسيد. عملكرد در هكتار گندم ديم با حدود 100 كيلوگرم رشد تا حد 701 كيلوگرم افزايش يافت.

 

عملکرد (FY)، ظرفیت عملکرد (PY) ، خلا عملکرد و ظرفیت عملکرد در محدودیت آب(PYw)

عملکرد عبارت از متوسط عملکرد در بخش شهر یا کشور است .که در طول تاریخ کشاورزی تقریبا رو به افزایش است گرچه فراز و نشیب هایی داشته است اما بطور خطی رو به افزایش است .نتایج تحقیقات صوفی زاده و همکاران طی سالهای 1336  تا 1391 برای ارقام گندم آزاد شده یا وارد شده پاییزه در ایران افزایش عملکرد 5/82 کیلوگرم در هکتار در سال را نشان می دهد .این افزایش عملکرد در کشور های بزرگ تولید کننده گندم از جمله چین (66) ،آلمان (105) ،مصر(59) و هند (66)  کیلوگرم در هکتار در سال می باشد(8).ظرفیت عملکرد عبارت از بیشترین مقدار گندم تولید شده در یک شرایط آرمانی در همان مزارعی که تحت مالکیت کشاورز است که به مراتب بیشتر عملکرد متوسط است. به عبارتی دیگر آنچه در برنامه های وزارت جهاد کشاورزی تحت عنوان برتر های تولیدکنندگان نامیده میشوند و هر سال از آنها تقدیر و تشکر می شود ، این عملکرد هم رو به افزایش است .حال اگر نمودار عملکرد و ظرفیت عملکرد را رسم نماییم خواهیم دید یک فاصله عملکردی بین این خطوط وجود دارد که از آن به عنوان خلا عملکرد یاد می شود.

در این نمودار خط بالایی ظرفیت عملکرد و خط پایین عملکرد را نشان می دهد . آنچه از بیانات بالا جایش خالی است مسایل اقلیمی و آب است در این میان یک ظرفیت عملکرد دیگر بنام ظرفیت عملکرد با محدودیت آب است که در زیر عملکرد پتانسیل (ظرفیت عملکرد) است اما باز هم با عملکرد فاصله داشته و بالا تر از آن است.کم کردن فاصله بین خطوط این نمودار ها می تواند نوید بخش تحقق خودکفایی گندم باشد. لازم به ذکر است کاهش خلا عملکرد از راه بالا بردن عملکرد است نه پایین آوردن ظرفیت عملکرد.که ذیلا به زیر ساخت های حصول به آن خواهیم پرداخت.

 

زیر ساخت هایی برای حصول خود کفایی گندم:

تولید مطمئن توسط کشاورزان نیازمند بسترهای مطمئن است. این بستر ها شامل عوامل مربوط به گیاه و شرایط اکوفیزیولوژیکی ، فیزیولوژی گیاهی ،عوامل اقتصادی ، مکانیزاسیون ،عوامل خاکی و شرایط آب و هوایی بستگی دارد. خودکفایی محصولات کشاورزی با تامین زیر ساخت ها براساس عرضه و تقاضا، بازارهای صادراتی و حمایت دولت امکان پذیر است.

در صورت تعریف الگوی کشت براساس شرایط اقلیمی و تامین زیر ساخت ها پایداری و خودکفایی محصولات دور از انتظار نیست.مهمترین عوامل نیل خود کفایی گندم شرح داده شده است.

 

1.  عوامل اقتصادی:

فرایند تولید درنهایت به فروش منتهی میگردد. عرضه و تقاضا به شدت تعیین کننده ی قیمت اند . باتوجه به درصد سرانه مصرف 91.43% در تولید نان وصنایع غذایی در ایران و توزیع آرد به مراکز پخت توسط دولت صورت می گیرد ادامه سیاست های حمایتی ، در بسیاری از ممالک ،که تک کشتی مرسوم است یکی از دلایل موفقیت این طرح پشتیبانی ها و حمایت دولت ها بوده است. خرید تضمینی یکی از این مقولات است و همواره زارعین بخصوص خرده مالکی در ایران اگر محصول خود را سریعا وارد بازارهای فروش نماید و تبدیل به نقدینگی و نهاده های تولیدی برای سایر بخش ها و نیز معیشت نماید موفقیتی بزرگ است. هر ساله دولت به منظور تهيه گندم مورد نياز كشور اقدام به تعيين قيمت تضميني براي اين محصول استراتژيك مي نمايند. كشاورزان با در نظر گرفتن قيمت تعيين شده براي گندم و ساير محصولات رقيب اقدام به تعيين الگوي كشت مي نمايد. اگر قيمت در بازارهاي عمده فروشي بالاتر از قيمت تضميني دولتي باشد كشاورز ترجيح مي دهد كه گندم خود را در بازارهاي محلي به فروش برساند و يا به صورت خود مصرفي عمل نمايد. در سال 1378 از مجموع 8674 هزار تن گندم توليدي، 3914 هزار تن آن توسط دولت خريداري شده است كه حدود 45 درصد از كل توليد را شامل مي شود. گرچه در سال های اخیر با پرداخت های دیرهنگام دولت و یا اقساطی نومدن پرداخت ها ی متولی خرید کاملا برعکس بوده و همواره در بازار آزاد قیمت نقدی گندم تا 12درصد زیر قیمت تظمینی توسط دلالان خریده شده است . که این عمل حداقل در مورد غلاتی همچون گندم جو وذرت تبعاتی منفی در سطح زیر کشت داشته است.

خرید تضمینی و پرداخت به موقع بها توسط دولت و نیز دقت و آموزش قبل از خرید پرسنل مراکز خرید ،کالیبره کردن دستگاه های توزین توسط موسسه های استاندارد با حضور نمایندگان تشکل های کشاورزی، انتخاب بازه زمانی مناسب خرید ، وجود سیلو ها و انباری های سرپوشیده به تعداد زیاد بطوریکه در هر دهستان منطقه تولید حداقل تاسیسات سرپوشیده ایی وجود داشته باشد که کشاورز در کوتاه ترین زمان و با انگیزه تحویل توسط وسایط نقلیه خود با کمترین هزینه به مراکز امن انتقال دهد . کشاورزی که چنین امکاناتی برایش مهیا گردد بعید بنظر می رسد گندم خود را با 20 درصد زیر قیمت به دلالان بدهد.مطالعات میدانی نشان می دهد با کم رنگ شدن خرید تضمینی و دیر شروع بکار کردن و یا زود دست از خرید برداشتن به ضرر کشاورزان بوده و موجبات سوء استفاده های احتمالی افراد سود جو را به دنبال داشته و در سطح زیر کشت سال آینده کشاورز موثر خواهد بود. وجود سیلو های بزرگ نگهداری گندم در مناطق گندم خیز سرمایه ایی بس عظیم و پشتوانه ی محکمی در تولید گندم محسوب می گردد. بطوریکه سبب کاهش هزینه ها برای کشاورز و توسعه پایدار کشاورزی را به دنبال دارد.

 

2.  مکانیزاسیون کشاورزی

در فیزیولوژی عملکرد گندم مشاهده می گردد گندم که یک محصول رشد محدود می باشد و مساله تراکم عمق کشت ،رطوبت خاک ، فراهمی مواد غذایی ، ظرفیت تبادل کاتیونی،درصد کربن آلی  ومهمترین مسئله PH  خاک تاکید دارد . خاک ورزی صحیح توسط دنباله بند های با هدف حفاظت خاک به عنوان بستر اصلی و مهمترین عضو تولید رعایت زمان صحیح خاک ورزی ، استفاده از سیستم های آبیاری با توصیه ی درست کارشناسان با توجه به شرایط آب و هوایی هر منطقه و فراهمی آب نقطه عطفی در تولید ایجاد می شود . مشاهده می گردد بنا به تشخیص زارع هزینه های هنگفتی در اجرای سیستم آبیاری بارانی ایجاد می شود اما چون کارشناسی شده نبوده ویا حتی زمان روشن کردن با فیزیولوژی سیستم زراعی همخوانی نداشته است فقط منابع هدر داده شده و افزایش عملکردی صورت نگرفته و عملا راندمان عملکرد آب بالا نرفته است. 

بعلاوه ممکن است پتانسیل مزرعه با توجه به مسایل تناوب و کشت مخلوط در زمان بهترین شرایط و بستر مناسبی برای گندم و یا هر محصول راهبردی دیگر باشد اما به جهت عدم وجود و یا وجود خطی کارهای نامناسب کالیبره نشده ، و یا عدم تطابق کالیبره با رقم مورد نظر نمی تواند تراکم مورد نیاز را ایجاد نماید ومهمترین جزء عملکرد یعنی تعداد دانه در متر مربع و حتی وزن هزار دانه را تحت الشاع خود قرار می دهد. 

کمباین های برداشت با انجام تست های  فنی قبل از ورود به مزرعه می توانند ریزش ها را در آستانه ریزش قابل قبول نگه دارد. سامان دهی کمباین های برداشت و کنترل کیفیت آنها کنترل خط تولید این ماشین آلات و قسمت های درگیر کار همچون کوبنده ،ضد کوبنده و الک ها و بادبزن و پلات فرم می تواند ضایعات را به حداقل برساند. باتوجه به برداشت حدود 100 درصد توسط کمباین اگر در هر هکتار تنها 100کیلوگرم در هکتار و سطح 6.5 میلیون هکتار هر سال سالانه حدود 650000 هزار تن هدر می رود . در سال 1383 از كل سطح زير كشت گندم، سهم  سطح زيركشت گندم آبي 55/2 ميليون هكتار (38 درصد) وسهم گندم ديم 1/4 ميليون هكتار (62 درصد) بود. در بسیاری از موارد که ممکن است سطح زیر کشت گندم امسال در تناوب قرار بگیرد قسمتی از هزینه تولید مربوط به کنترل گندم های ریخته شده و در حال حاضر به داریی های سیدبانک علف های هرز اضافه شده است. حتی اگر تناوب را به سطح زیر کشت آبی ختم کنیم و 10 درصد آنرها به آیش اختصاص دهیم بایستی با بیش از 2.20 میلیون هکتار آلوده به بذر گندم هایی است که از یک طرف وارد صفره غذایی انسان ها نشده واز سوی دیگر طبق تعریف علف هرز محسوب می شوند و نیازمند حذف از سیستم های اگرواکولوژیکی ماست. مزید بر تمام عوامل کمباین هایی مخصوصا در مناطق غرب و شمال ایران تحت عنوان کمباین های تولید مستقیم کاه وجود دارند که تحقیقات میدانی توسط نگارنده در مورد کمباین های 1055،1165،955،1450 صورت گرفته نشان دهنده وجود مقادیر بیش از 200 کیلوگرم گندم در 3500 کیلوگرم کاه در هر هکتار فقط در داخل کاه است که حتی باعث مشکلاتی در سیستم گوارش دامها خواهد شد.

 

3.  اگرواکولوژی ، ارقام جدید ،هیبرید های جدید، GIS

یکی از راه های افزایش عملکرد انتخاب صحیح ارقام زراعی است که با توجه فیزیولوژی و شرایط اکوفیزیولوژیکی محیط بایستی صورت بگیرد. تنش های محیطی از هر نوعی که باشد ممکن است یرای یک رقم خسارت زا باشد اما بر رقم دیگر از همان گیاه بی تاثیر یا کم تاتیر باشد به عبارتی ممکن است رقم اولی متحمل یا مقاوم به آن نوع تنش و حتی تنش مرکب باشد. ایران با داشتن شرایط آب و هوایی متفاوت در یک زمان واحد و حتی میکروکلیماهای مختلف الزاما نمی توان یک رقم را برای تمام ایران و حتی یک استان توصیه کرد. ممکن است یک رقم در یک شرایط آب و هوایی بسیار مناسب باشد اما این عامل نمی تواند که توزیع کلی کاشت داشته باشد. سازگاری بیشتر به شرایط آب و هوایی و خاک و حاصلخیزی آن بر می گردد کشت یک گیاه در خاکی که با آن سازگار نیست زمینه ساز بیابان زایی است. همچنین تولید گندمی با وزن هزار دانه مناسب یعنی باز پسندی مناسب در خلال مواد غذایی بهینه خاک همیشگی نیست تولید محصول گندم حاصل برهمکنش های محیط ،خاک و رقم است. لذا ورود مراکز تحقیقاتی با نگرش به مطالعات ماهواره ایی GIS پشتوانه تولید اقتصادی و بهینه و با کمترین ریسک برای کشاورز همراه است. یک کشاورز نمی تواند از طریق خطا و آزمایش به تولید بپردازد و شاید سطح زیر کشت و معیشتی بودن سیستم زراعیش به این وضعیت اجازه ندهد.ضمنا گندم که گیاه دگرگشن است هر سال خلوص ژنتیکی خود را کمتر می کند بنابراین این چنین محصولاتی قدرت رویارویی با آفات و امراض و علف های هرز را از دست می دهند. لازم به توضیح است کشاورزی به روش رایج و کنونی محصولات زراعی را به شکل ماشین های تولیدی در آورده که به منظور های خاصی تولید شده اند.

 

4.  عوامل اقلیمی

گندم بین 30 تا 60 درجه عرض شمالی و 25 تا 40 درجه عرض جنوبی کشت شده و بیشترین پراکنش جغرافیایی را در بین انواع گیاهان زراعی دارد. ارقام مختلف گندم بر اساس واکنش آنها به فتوپریودیسم(طول روز) و ترموپریودیسم(درجه حرارت) به سه تیپ پائیزه ، بهاره و حدواسط تقسیم بندی می شود. حداقل رطوبت مورد نیاز در طی مراحل مختلف رشد و نمو گندم (آب آستانه) معادل 225 میلی متر است.(7) 

 گندم در مناطقی که میزان بارندگی سالانه آنها بین 250 تا 1750 میلیمتر است ،کشت می شود . هوای سرد و مرطوب در طول دوره رشد و هوای گرم و خشک در طول دوره تشکیل و نمو دانه ، بهترین شرایط آب و هوایی برای تولید گندم به شمار می رود.رشد و نمو گندم تحت شرایط محیطی نظیر درجه حرارت ،درجه روز رشد،فراهمی آب ،نور،طول روز و خواص فیزیکی و شیمیایی و حاصل خیزی خاک قرار گرفته و با محدود شدن آنها ،رشد و نمو نیز محدود می گردد .دانه های گندم برای جوانه زنی معادل 44 تا55 درصد وزن خشک خود آب جذب می کنند، بنابراین وجود رطوبت در خاک در زمان جوانه زنی ضروری است (6).در مجموع وقوع تنش خشکی ، عدم وجود عناصر غذایی، خسارت آفات و هر عامل دیگری که موجب کاهش رشد ریشه در مرحله رشد گیاهچه ای گندم شود، به آفت پتانسیل بقای زمستانه و رشد ضعیف گیاهچه ها منجر خواهد شد.  کمبود رطوبت در مرحله پنجه زنی از تعداد پنجه های تولید شده به ازای هر بوته کاسته و کاهش عملکرد دانه را به دنبال خواهد داشت. همچنین وقوع تنش خشکی در مرحله ساقه روی علاوه بر کاهش رشد طولی ، تاثیر منفی روی تشکیل اندام های زایشی بوته باقی خواهد گذاشت. (10).

وجود ایستگاه های هواشناسی و سامانه های اطلاع رسانی می تواند در ایجاد وضعیت سبز مزرعه اهمیت فراوانی داشته باشد .باتوجه به کفایت نرخ مکانیزاسیون در اغلب مناطق ایران حتی بصورت نیمه مکانیزه اطلاع رسانی به ذینفعان و حداقل تشکل های کشاورزی سهولت اطلاع رسانی را مهیا می سازد. در بسیاری از موارد کشاورزان بنا به اطلاعات پیشینه خود که اغلب به زمانهای فاقد خشک سالی هواشناسی برمی گردد شروع به کاشت گندم می کنند یک بارندگی موقت سبب سبز شدن ناقص یا قسمتی از گندم می شود و یا کاشت دیر هنگام هر دوحالت سبب عدم استقرار مناسب گیاه می گردند.

تنش های فیزیکی و غیر فیزیکی یکی از مهمترین عوامل تهدید کننده امنیت غذایی سراسر جهان بشمار می روند.   مطالعات جدی پیرامون شرایط نامساعد محیطی و عکس العمل گیاهان نسبت به آنها از سال1941 در دنیا شروع شده است( 5).ارزیابی تنش هايی که احتمال محدودکنندگی آنها در تولید محصولات زراعی بیشتر است ، از مهمترین مواردی است که باید در برنامه ریزی برای آینده مورد توجه قرار گیرد. بطوریکه امروزه بهبود مقاومت یا تحمل تنش های زیستی و غیر زیستی یکی از اهداف اصلی اصلاح نباتات در دنیا به شمار  می رود. اما به لحاظ پیچیده بودن و پلی ژنیک بودن واکنش گیاه به تنش ، برنامه های اصلاح نباتات جهت افزایش تحمل به تنش های محیطی در قیاس با دیگر برنامه های اصلاحی موفق نبوده است(2).

 

1- بي نام .1372 . گندم از توليد تا مصرف : پيشنهاد الگويي براي تحقيق . فصلنامه اقتصاد كشاورزي و توسعه . سال اول. شماره 3 . صفحات 84 الي 92 . 

2-تائب ، محمد . 1375 . ژنتيك تحمل به تنش هاي محيطي . مقالات كليدي سومين كنگرة علوم زراعت و اصلاح نباتات ايران . دانشگاه تبريز . صفحات 88 الي 94 .  

3- جهانبگلو ، اميرحسين . 1367 . غولهاي غلات (ترجمه ) . چاپخانه كتيبه

4- چغاگلان؛ خاستگاه اهلی شدن دانه های گیاهی در پایان عصر یخبندان خبرگزاری ایرنا 3/7/93

5- سرمدنيا ، غلامحسين.1372 . اهميت تنش هاي محيطي در زراعت . مقالات كليدي اولين كنگرة زراعت و اصلاح نباتات ايران . دانشگاه تهران . صفحات 157 الي 172 . 

6-  صادقي فروشاني ، محمدرضا . 1370 . بازار جهاني گندم . چاپ اول . مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي بازرگاني.

7-کمالی جلال ،محمد رضا ، اسدی هرمز و نجفی میرک  ، توحید ،1387.برنامه راهبردی برای گندم کشور.وزرات جهاد کشاورزی

8-عمرانی فوق بابک 1387.اثر خشکی انتهای فصل بر عملکرد و برخی خصوصیات مورفولوژیکی گندم نان در شرایط مزرعه و  آزمایشگاه. پروژه درسی مقطع کارشناسی دانشگاه ازاد اسلامی واحد اردبیل

9-  كاظمي اربط ، حمداله . 1374 . زراعت خصوصي . جلد اول . غلات . مركز نشر دانشگاهي تهران .

10- Christiansen, M.N., and C.F. Levis(eds.).1982. Breeding plants for less favorable environments. John Wiley and Sons, New York

 

 

توجه : برای کسب اطلاعات بیشتر و مشارکت در بحث های مربوط به تامین آب جهت تولید گندم تا سال 1404 می توانید توسط پیوند زیر به گروه انسان-آب-غذا ملحق شوید 

https://telegram.me/joinchat/BzL2LD5msMHrZth5auaa-g

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید