Mobile menu

عظیمی- خلاصه ای از یافته های پژوهش

چکیده

بنا به اهمیت حیاتی نهاده آب و وابستگی بخش مهمی از تولید کشاورزی ایران به منابع آب تجدید پذیر، روند رقابت برای مصارف آب در حوزه‌های کلان کشاورزی، صنعتی و شهری رو به فزونی گذاشته است. ازآنجاکه دسترسی فیزیکی به گندم تولید داخل به‌عنوان یکی از عمده ترین اقلام تأمین‌کننده امنیت غذایی جامعه موردتوجه است، این مطالعه در پی پاسخ به این مسأله است که با توجه به وضعیت موجود منابع آب کشور رسیدن به خودکفایی گندم تا افق 1404 چگونه امکان‌پذیر است؟ با واکاوی ادبیات و تجارب جهانی، غلبه بر چالش تأمین آب و تولید غذا وابسته به انطباق پذیری مدیریت آب و تولید کشاورزی با شرایط طبیعی، اقتصادی و اجتماعی و در یک بیان کلی ارتقای حکمروایی آب و کشاورزی است. با انطباق ادبیات مزبور با ادبیات آینده‌پژوهی، پاسخ به مسأله اصلی مستلزم حضور ذی‌نفعان اصلی در کشف سناریوهای آینده است که طی آن‌هم نیازمند رسیدن به درک مشترک درباره ارزش‌ها، منافع ملی و گفتگو درباره انگیزه های متفاوت گروه های اجتماعی جهت حل چالش‌ها بوده و هم نیازمند ارتقای نگاه یکپارچه، سیستمی و هماهنگ به عوامل محیطی مؤثر بر زنجیره تأمین آب و تولید گندم می‌باشد. لذا این پژوهش با بازتعریف آینده نگاری تحت پارادایم آینده پژوهی یکپارچه اجراشده و یک تحقیق توصیفی، تحلیلی و مشارکتی آینده محور است که محقق در آن صرفاً نقش ناظر بیرونی نداشته بلکه ناظر مشارکت‌کننده می باشد. با طراحی پایگاه اینترنتی www.msfs.ir و به کارگیری قابلیت های فضای مجازی ازجمله اسکایپ و تلگرام، اقدام به طراحی کارگاه مجازی به‌عنوان بستری برای اجرای آینده نگاری در رویکرد یکپارچه شد. برای شروع کارگاه مجازی بانک اطلاعاتی 9033 نفره از پژوهشگران حوزه آب و کشاورزی، کارشناسان دولتی وزارت جهادکشاورزی و وزارت نیرو، کشاورزان دارای رتبه بالای تولید گندم، تشکل های کشاورزی و واحدهای کسب‌وکار کشاورزی سراسر کشور تشکیل شد. با ارسال 3 مرحله رایانامه از طریق پایگاه و بیش از 500 نفر ساعت مکالمه برای توجیه افراد درباره هدف و ضرورت پژوهش، نظر 171 نفر از کل کشور برای مشارکت در کارگاه جلب شد. در ادامه جهت تمرکز مطالعه، اقدام به نمونه‌گیری هدفمند به تعداد 47 نفر از سراسر کشور شد. این تعداد در تکمیل پرسشنامه و همکاری در کارگاه مجازی و کارگروه های کانونی تأمین آب و تولید و بهره‌وری آب گندم مشارکت نمودند. کارگاه مجازی پوششی برای سازمان دهی آینده نگاری فراهم ساخت که طی آن گفتگویی ساخت یافته میان ذی نفعان اصلی درباره اهمیت مسأله، طرح انگیزه ها و دیدگاه های متفاوت برگزار شد. کارگاه مجازی بستری برای تبادل اطلاعات، اخبار و مقالات علمی مرتبط با موضوع، روش‌ها و نتایج حاصل از هر مرحله از مطالعه را برای جامعه مخاطب فراهم ساخت. در طول کارگاه مجازی برخی روش های کمی و کیفی به‌صورت سازمان‌یافته مورد استفاده قرار گرفته و نتایج مراحل مختلف برای کسب دیدگاه ذی‌نفعان و اصلاح و پیشبرد مجدد مطالعه ارائه می گردید.

با تحلیل جغرافیایی اطلاعات رقومی نیاز آبیاری و استفاده از ArcGIS ، مصرف خالص آبیاری تولید گندم ملی (آبی) 8106.38 میلیون مترمکعب برآورد گردید. طبق نتایج مطالعه، متوسط راندمان آبیاری مزارع کشور برای سیستم های غرقابی، بارانی و قطره ای به ترتیب برابر با 39، 53 و 71 درصد برآورد شد. لذا سهم مصرف آب در تولید ملی گندم آبی حداکثر 19771.66 میلیون مترمکعب، به طور متوسط 15351.66 میلیون مترمکعب و حداقل 11417.44 میلیون مترمکعب، برآورد می گردد. با استفاده از نتایج مصاحبه های نیمه ساخت‌یافته و اجرای دلفی گروه مجازی معیارهای تأکید بر تولید داخلی استخراج و در قالب پرسشنامه ارزیابی گردیدند. بر اساس قضاوت خبرگان، مصرف آب در تولید داخلی گندم در مقایسه با دیگر محصولات زراعی و با توجه به معیارهای اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی، در سطح معناداری 05/0 قابل‌پذیرش است.

بر اساس ادبیات واکاوی شده و نتایج حاصل از مصاحبه‌ها، الگویی از عوامل عملکردی ذی‌نفعان (کشاورزان-تشکلها-وزارت جهادکشاورزی-وزارت نیرو) مؤثر بر بهره وری آب تا 1404 استخراج‌شده و طی پرسشنامه ای جهت ارزیابی الگو در معرض ارزیابی خبرگان قرار گرفت که بنا به معیارهای مربوطه تا حد زیادی (از 5 امتیاز، بالاتر از 4) نمره گرفت. به‌موازات این روش، پرسشنامه‌ بررسی عوامل عملکردی ذی‌نفعان اصلی مؤثر بر بهره وری آب تا 1404 برای خبرگان ارسال و دریافت شد و با استفاده از روش SEM-PLS و با نرم‌افزار SmartPLS3، ضرایب تحلیل مسیر عوامل عملکردی در زنجیره تأمین آب و تولید گندم برآورد گردیدند. نتایج حاصل از ارزیابی ضرایب مسیر حاکی است که مشارکت یکپارچه ذی‌نفعان اصلی هم در زنجیره تأمین آب و هم زنجیره تولید گندم به ترتیب با اندازه 0.23 و 0.56 بر بهره‌وری آب در تولید گندم داشته‌اند که در مقایسه با دیگر ضرایب قابل‌توجه می‌باشند. همچنین بر اساس به نتایج پرسشنامه و سؤال مستقیم درباره پیشران های «سیاست گذاری یکپارچه ذی نفعان اصلی» و «بارندگی» دارای بیشترین، فراگیرترین، عمیق ترین تأثیرگذاری را همراه با عدم قطعیت بالا بر تأمین آب کشاورزی جهت تولید گندم تا افق 1404 داشتند. 

نتایج کارگاه مجازی و کارگاه حضوری اول که بر اساس فرآیندی مشارکتی اجرا گردیده بود، منجر به شکل گیری چهار سناریو متفاوت شد: 1-سناریوی رشد پایدار 2- سناریوی رشد کنترل‌شده 3- سناریوی رشد تصادفی 4- سناریوی افول نزدیک. در طول کارگاه مجازی به توصیف سناریوها در فرآیندی مشارکتی اقدام شد و در کارگاه دوم، سناریوهای چهارگانه مورد ارزیابی خبرگان قرار گرفتند. همچنین درعین‌حالی که سناریوهای 1 و 2 به‌عنوان آینده مطلوب معرفی شدند، وضعیت موجود کشور بین سناریوی 3 و 4 توصیف شد. از دیگر نتایج کارگاه دوم اینکه تا 1404 احتمال ارتقای وضعیت موجود به وضعیت‌های مطلوب با احتمال 0.5 تأییدشده است، گرچه وارد سناریوی 1 و 2 نمی شود.

از دیگر نتایج این مطالعه ارائه اولویت سیاست‌گذاری به‌عنوان نقشه راهی برای خروج از وضعیت کنونی (سناریوی 3 و 4) به سمت آینده مطلوب (سناریوی 1 و 2) تا 1404 می‌باشد که می تواند ضامن تأمین آب کافی برای تولید پایدار گندم تا1404 باشد.

 

مشارکت کنندگان در پژوهش : 

http://fa.msfs.ir/index.php/about-joomla/2015-08-26-05-38-50

 

واژگان کلیدی: آینده پژوهی یکپارچه، آینده نگاری، کارگاه مجازی، سناریونویسی، حکمروایی آب و کشاورزی، تأمین آب، تولید گندم، چشم انداز 1404 جمهوری اسلامی ایران

 

توجه : برای کسب اطلاعات بیشتر و مشارکت در بحث های مربوط به تامین آب جهت تولید گندم تا سال 1404 می توانید توسط پیوند زیر به گروه انسان-آب-غذا ملحق شوید 

https://telegram.me/joinchat/BzL2LD5msMHrZth5auaa-g

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید