Mobile menu

گزارش - عظیمی، بخشی، بختیاری ، حدائق : درآمدی بر آینده پژوهی در بخش کشاورزی ایران با استفاده از تجارب کشورهای منتخب

عظیمی، س.ع.ا.؛ بخشی، م.ر.؛ بختیاری، آ. و حدائق، ا. (1387) درآمدی بر آینده پژوهی در بخش کشاورزی ایران با استفاده از تجارب کشورهای منتخب، مؤسسه پژوهشهای برنامه ریزی، اقتصاد کشاورزی و توسعه روستایی، وزارت جهادکشاورزی

 

Azimi, S. A. A., Bakhshi, M., Bakhtiari, A. &Hadaegh, A. (2008). An Introduction to future studies using experiences of selected countries in agricultural sector, Tehran, Iran, Agricultural Planning, Economics and Rural Development Research Institute ( APERDRI ) ,

 

مقدمه : 

از ديرباز آينده‌نگري به عنوان وجه بارز تعقل انساني شناخته مي شده است. ولي آنچه اخيراً (ازدهه1960) به عنوان جنبش آينده پژوهي و با فلسفه و ديدگاه جهاني به سرعت گسترش يافته است، در پي به نظم علمي كشيدن فرآيند كسب معرفت بشري در باره آينده است.آينده پژوهي در غالب مطالعات ساختاريافته، تعريف شده و هدف از آن شناخت آينده هاي ممكن،محتمل و مطلوب مي باشد. بنابراين باز تعريف آن، به مقتضاي نيازهاي بومي وبكارگيري آن در بخش كشاورزي، مي تواند منجر به افزايش كارايي و تكثر علمي گزينه هاي تصميم سازي ، انعطاف پذيري درسياست گذاري و در نتيجه جهت گيري بهتر در برنامه ريزي بلندمدت گردد. اين فرآيند مي تواند موجب تقويت بخش كشاورزي در ترسيم شايستة آيندة ايران اسلامي گردد. اين نوشتار كه در پنج فصل تنظيم شده است، به چهار محور مي پردازد : اول،بررسي كلي ادبيات، مفاهيم و روش شناسي آينده پژوهي، به مثابة پيش نياز مديريت پيشرو 2- مروري برتجارب كشورهاي جهان در زمينة آينده پژوهي در سطح ملي ، با تأكيدبربخش كشاورزي 3- مروري بر آموزه هاي اسلام در زمينة آينده پژوهي در راستاي بومي سازي اين فرآيند 4- پيشنهاداتي براي نحوة ورود به آينده پژوهي دربخش كشاورزي.

همانطور كه مطالعات آينده پژوهانه در سطح جهاني ،جاي خود را به عنوان يك جزء غيرقابل انفكاك از فرآيندتدوين استراتژي بازكرده است؛ در سطح كشور نيز مي رود تا مهندسي هوشمندانه آينده جايگاه خود را به عنوان يك ضرورت اساسي بازيابد. اميدمي رود مسئولين ارشد بخش كشاورزي در راستاي سازماندهي امور مربوط به سياست گذاري و برنامه ريزي بلندمدت ، ضمن ايجاد فضاي پژوهشي مناسب براي اين موضوع در وزارت جهادكشاورزي، ترويج و آموزش نگاه روشمند به آينده در سطح تصميم سازان بخش را وجهه همت خود قرارداده و با هماهنگي ساير نهادهاي مرتبط ؛ سهم بخش كشاورزي را در تحقق بهتر چشم انداز1404 ايران اسلامي ايفا نمايند.

پيام كلي اين كتاب در چند جمله عبارت است از :

· تأكيد بر اهميت مطالعات آينده پژوهي در بخش كشاورزي
· تأكيد بر بكارگيري روشهاي آينده پژوهي در كنار سازمان كاري از آحاد ذي نفعان بخش كشاورزي؛ براي طراحي آيندة بخش كشاورزي
· تأكيد همزمان به دو عامل پيشران فرهنگ و علم درطراحي آينده نگاري كشاورزي ايران
· بهره برداري از تجارب آينده نگاري ساير كشورها در طراحي و هدايت آينده نگاري كشاورزي ايران
· تأكيدبر كاربردي كردن فرهنگ غني اسلام در ساخت آينده بخش كشاورزي، باتوجه به تجارب كشور در زمينة فرهنگ و مديريت جهادي.

 

مقدمه

يكي از دلايل ورود به بحث آينده پژوهي در مؤسسه پژوهشهاي برنامه ريزي دغدغة تدوين چشم انداز بخش كشاورزي و راهبرد بلندمدت آن بوده است . بدون ترديد براي تدوين راهبرد در اين بخش نياز به گزاره‌هايي از آينده داريم. از طرفي بدون نگاه علمي به آينده، تدوين راهبرد معنا نخواهد داشت. در زمينه "آينده كشاورزي" به لحاظ اهميت موضوع و گستره مطالعه؛ فعاليتها و مطالعات گوناگوني در سطح نهادهاي ملي و بين المللي در خصوص پايش و ارزيابي روندها و چشم انداز: خاك، آب، پوشش گياهي، عرضه و تقاضاي غذا، امنيت غذايي، صنايع كشاورزي و غذايي ، تحقيقات وفناوريهاي مرتبط با كشاورزي و ... ؛ انجام شده است. از جمله مي توان به چشم انداز كشاورزي در كشورهاي عضوسازمان توسعه و همكاريهاي اقتصادي(OECD)2014-2004[35]،مديريت مصرف آب دربخش كشاورزي،برآوردتقاضابراي آينده[44]، آينده آب و غذاي جهان تا سال2025[19] ، كشاورزي جهان به سوي 2030- 2015 [22]و . . . اشاره نمود.

گرچه اطلاعات اخذ شده از اين گونه مستندات مفيد مي باشند ولي به جهت پراكندگي مطالب و روش شناسيها، زماني مي توانند پاسخگوي آينده نگري بخش كشاورزي ايران باشند كه در يك چارچوب هدفمند و فرآيند مشخص سازماندهي شوند.

بنابراين در قدم اول نياز به بررسي مفاهيم،ادبيات و روش شناسي مربوطه مي باشد. چراكه به قول وندل بل : "آينده پژوهان بايد توجه بيشتري به تئوري پردازي داشته باشند، زيرا تئوري و عمل چونان دوروي يك سكه اند . تئوري خوب مي تواند به اقدام خوب بيانجامد"[59]. يكي از جنبه هاي مهم يك تئوري خوب نيز بومي بودن آن و هم راستا بودن با فرهنگ و اصالتهاي بومي يك كشور است[57].

لذا در راستاي فراهم آوري و تأمين گزاره‌هاي آيندة بخش كشاورزي، سؤالات متعددي پيش رو قرار خواهد گرفت كه اين مطالعه گام نخستين براي پاسخ به آنها مي‌باشد:

اول - منظور از گزاره‌هاي آينده چيست ؟ به عبارتي : خاستگاه آينده پژوهي چيست؟ پژوهش در حوزه آينده چه مفهومي دارد؟ سابقه مطالعات‌ آينده پژوهانه چيست؟

دوم – چگونه گزاره‌هاي آينده تأمين مي‌شوند؟ به عبارتي : روش‌شناسي آينده‌پژوهي چيست؟ ابزارها و روش‌هاي مطرح كدامند؟

سوم – تجارب كشورهاي ديگر در زمينه روش شناسي،سازماندهي و گردش كاري، يافته هاي آنها در اين زمينه و خصوصاً در بخش كشاورزي كدامند؟

چهارم– آيا امكان بومي سازي آينده پژوهي وجوددارد؟ آيا لزومي به طرح اين رويكرد وجود دارد؟با توجه به گسترة بخش كشاورزي چارچوب موضوعي مطالعات آيندة بخش چيست؟ خروجي‌هاي ممكنه كدامند؟نتايج مطالعه آينده پژوهي براي بخش كشاورزي چيست و چه كمكي به فرايند برنامه ريزي و تصميم سازي در بخش مي نمايد؟

مطالب اين كتاب كه با هدف آشنايي مخاطبان بخش كشاورزي تدوين شده است، بنا به جديد بودن موضوع آينده پژوهي در كشور ؛ در پي بررسي مستندات نسبتاًپراكنده و با هدف پاسخگويي به بخشي از سؤالات فوق تهيه شده تا به حول الهي ، بستر هماهنگ و روشمند براي ورود به برنامة آينده پژوهي بخش كشاورزي را فراهم آورد. گرچه اين كتاب مي تواند به عنوان مقدمه اي براي گسترش مطالعات در بخش مورد استفاده قرار گيرد؛ ولي تا زماني كه همه نهادهاي مرتبط با بخش كشاورزي در اين زمينه وارد نشده و تبديل به يك فرآيند و حركت منسجم و فراگير در بخش نشود، نمي توان منتظر رويداد مهمي در اين زمينه بود.

در فصل اول اين كتاب به مرور ادبيات آينده پژوهي كه از ميان متون متعدد جمع آوري گرديده اند، پرداخته شده است.

در فصل دوم به روش شناسي آينده پژوهي و به ويژه آينده نگاري پرداخته شده است. در اين فصل به مرور سابقة مختصري از فعاليتهاي آينده پژوهانه خارج از كشور پرداخته شده است تا ذهنيت مخاطب با عقبة چنين فعاليتهايي بهتر آشنا شود. همچنين با گردآوري مجموعه اي از روشهايي كه در فعاليتهاي گوناگون آينده پژوهانه مورداستفاده قرارگرفته است، سعي بر دريافت يك شناخت كلي از روشهاي مزبوربوده تا امكان درك بهتري از جايگاه هر يك از آنها در فرآيند يك مطالعه آينده پژوهي فراهم آيد. بنابراين در عناوين تدوين شده نه مانند برخي منابع به صورت گذرا به نام برخي روشها بسنده شده است و نه مانند برخي از منابع به تفصيل به آنها پرداخته است. بلكه سعي شده با ارائه توصيف مختصر و مفيدي از روشها، و بعضاً همراه با ذكر مثالهاي كاربردي، مخاطبين را با روشهايي كه در مستندات و تجارب مختلف آينده نگاري، مورد اشاره قرارداده اند، آشنا نمايد.

در فصل سوم عمدتاً به دنبال انجام يك پروژة مطالعاتي با عنوان : ((بررسي تجارب آينده نگاري كشورهاي منتخب با تأكيد بر بخش كشاورزي)) حاصل شده است كه در پي بررسي كلي تجارب32 كشور و 6منطقة فراملي درجهان؛ و از آن ميان انتخاب 6تجربه در سطح ملي و يك تجربة فراملي و سپس ترجمه و تدوين آنها، حاصل شده است. در اين فصل اهداف؛ سازمان كاري؛ روش شناسي؛ نتايج مطالعات آينده نگاري خصوصاً در بخش كشاورزي و ساير جزئيات تجارب آينده نگاري كشورهاي منتخب با هدف كسب ايده از الزامات يك مطالعة آينده نگاري انجام شده است. از جمله مشكلاتي كه در مسير انتقال تجربيات اين كشورها وجودداشت، عدم پوشش كامل نيازهاي پروژة مطالعاتي، پراكندگي مستندات و نيز تفاوت چارچوب اراية مطالب آنها بوده است. در ادامة اين فصل به مرور تجارب داخل كشور پرداخته شده است.

فصل چهارم به مطالبي اختصاص يافته كه تأكيد بر بازنگري آينده پژوهي رايج دارد. در اين فصل گزاره هايي از دين اسلام كه مي تواند با فرآيند آينده پژوهي ارتباط برقرارنموده و منجر به تعريفي از اين فرآيند در قالب زيست بوم ملي ، داشته باشد مورد بررسي قرارگرفته اند. نتيجة بررسيها منتج به اراية تعاريف و اصولي از آينده پژوهي گرديده كه مي تواند به عنوان پيش درآمدي در راستاي بومي سازي فرآيند آينده پژوهي مورد ارزيابي قرارگيرد.

فصل پنجم به جمع بندي نكات اصلي حاصله از فصول گذشته و ارايه پيشنهاداتي براي انجام يك مطالعة آينده نگاري در بخش كشاورزي اختصاص يافته است.

در مجموع در اين كتاب ضمن مرور ادبيات ، روش شناسي ، سابقه و تجارب آينده پژوهي –با تأكيد بربخش كشاورزي- سعي در اراية چارچوبي مفهومي و روش شناسانه، براي ورود به آينده پژوهي در اين بخش را دارد.

 

منبع : مؤسسه پژوهشهای برنامه ریزی ، اقتصادکشاورزی و توسعه روستایی

 

توجه : هرگونه نسخه برداری و تکثیر محتوای گزارشات و مصاحبه های درج شده در پایگاه msfs.ir باید با اجازه کتبی مولف و یا مدیر پایگاه باشد .

 

توجه : مشارکت شما در نقد و ارزیابی دیدگاه های مطرح شده در مصاحبه ها و گزارش ها به غنای نتایج پژوهش خواهد افزود .

 

 

توجه : برای کسب اطلاعات بیشتر و مشارکت در بحث های مربوط به تامین آب جهت تولید گندم تا سال 1404 می توانید توسط پیوند زیر به گروه انسان-آب-غذا ملحق شوید 

https://telegram.me/joinchat/BzL2LD5msMHrZth5auaa-g

 

پیوست ها:
دانلود این فایل (گزارش پروژه3.pdf)درآمدی بر آینده پژوهی در بخش کشاورزی ، با تأکید بر تجارب کشورهای منتخب (1387)[An Introduction to future studies using experiences of selected countries in agricultural (2008) - Resaerch Report in Persian]

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید